„O powstawaniu gatunków”, czyli kilka refleksji historycznych w sto sześćdziesiąt lat od publikacji książki DarwinaCzas czytania: 9 min

Michael Flannery

2023-01-25
„O powstawaniu gatunków”, czyli kilka refleksji historycznych w sto sześćdziesiąt lat od publikacji książki Darwina<span class="wtr-time-wrap after-title">Czas czytania: <span class="wtr-time-number">9</span> min </span>

Znany pisarz popularnonaukowy David Quammen wyraził nie tylko własną opinię, gdy w swojej książce The Reluctant Mr. Darwin [Powściągliwy pan Darwin] zastosował wobec angielskiego przyrodnika takie określenia, jak „najważniejszy” i „kultowy”, o „genialnym umyśle”1. Keith Thomson, emerytowany profesor nauk przyrodniczych na Uniwersytecie Oksfordzkim, uważa Darwina za „pełnego pasji, pochłoniętego własną pracą, genialnego”, wywodzącego się z elit, obdarzonego „przenikliwą inteligencją” i „niezłomną wytrwałością”2. Autorka obszernej biografii Karola Darwina, Janet Browne, przyznaje, że publikacja O powstawaniu gatunków3 wywołała sensację: „pierwsze wydanie zostało wyprzedane w dniu ukazania się”4, a przyrodnik „doczekał się uznania za swoje osiągnięcia i cechy charakteru – stał się najlepszym przykładem tego, jaki powinien być człowiek nauki”5. Dokładnie 160 lat od momentu, gdy 24 listopada 1859 roku pierwszy egzemplarz O powstawaniu gatunków zjechał z taśmy drukarskiej londyńskiego wydawnictwa Johna Murraya – rozmyślam nad książką i jej autorem, nad którymi zgodnym chórem się zachwycano. Czy zasłużenie? Przyjrzyjmy się temu bliżej.

 

Bliższe spojrzenie

Z pewnością ani Darwin, ani jego wydawca nie mogli przewidzieć, że O powstawaniu gatunków zyska status dzieła „kultowego”. Murray sądził, że książka będzie się dobrze sprzedawała, ale osobiście uważał ją za absurdalną. A O powstawaniu gatunków sprzedawało się nie tylko dobrze, ale wręcz fenomenalnie – i do tej pory cieszy się dużą popularnością. Jest to tym bardziej zdumiewające, że trudno byłoby się tego spodziewać, mając na uwadze lotność autora. Wyjątkowy dar retoryczny Darwina przysłonił merytoryczne braki jego książki.

Gertrude Himmelfarb zauważa zręczność Darwina w prezentowaniu argumentów. Zamiast przedstawić fakty, angielski przyrodnik zaproponował argument, który był „logiczną możliwością”6. Oczywiście, pewne fakty zostały podane, lecz potem Darwin zaproponował ich zręczną interpretację. Fakty te najpierw wskazywały na pewną możliwość, a następnie zwiększały prawdopodobieństwo przedstawionego scenariusza. Kiedy zaś problem stawał się zbyt trudny do wyjaśnienia, odwoływał się do naszej nieznajomości przyrody, czasami (jak w przypadku zapisu kopalnego) zapewniając, że rozwiązanie przyjdzie wraz z przyszłymi odkryciami. Było to nie tyle sprytne i przebiegłe, ile „błyskotliwe” – to słowo zdecydowanie najlepiej oddaje prawdziwe twórcze osiągnięcia Darwina. Czym innym jest jednak spójność i logika wywodu, a czym innym są sztuczki retoryczne.

Krótka biografia Darwin: Portrait of a Genius [Darwin. Portret geniusza] autorstwa Paula Johnsona jest pod tym względem bardziej krytyczna i dlatego niezwykle odkrywcza7. Johnson użył słowa „geniusz” w tytule jako ironicznego odniesienia do faktu, że Darwin, pomimo swojej zdolności do „dyskretnej autopromocji”, był kiepskim matematykiem, słabym antropologiem, nie znał zbyt dobrze języków obcych i nie należał do wytrawnych teoretyków. Choć książka Johnsona nie jest pozbawiona wad, to autor z pewnością ma rację w powyższych kwestiach. Ponadto trzeźwo zauważa: „Można odnieść wrażenie, że Darwin często wykazywał się skłonnością do unikania ciężkiej pracy umysłowej zgodnie z podstawowymi zasadami prowadzenia badań naukowych, uciekając się do drobiazgowych obserwacji”8.

 

Niezbyt imponujące kompetencje

Himmelfarb słusznie zwróciła uwagę na raczej mało imponujące kompetencje naukowe Darwina. Weźmy choćby jej boleśnie szczere stwierdzenie o zapuszczaniu się przyrodnika w filozofię moralności w książce O pochodzeniu człowieka9 (1871):

Składając hołd zajmującym się problemami moralności „wielu pisarzom o wybitnych zdolnościach”, [Darwin] załączył (nie przez siebie sporządzoną) listę 26 brytyjskich filozofów, których nazwiska, jak sądził, były znane wszystkim jego czytelnikom – a które dziś, co jest równie pewne, są zupełnie nieznane. Trudno traktować poważnie dyskusję, w której najczęściej cytowanym moralistą i filozofem jest historyk William Lecky10.

 

Nudne i rozwlekłe

Dzieło Darwina nie obfituje w błyskotliwe odkrycia; jego badania są, ogólnie rzecz biorąc, raczej nudne i rozwlekłe. Większość bardziej istotnych wniosków przyrodnika jest albo wtórna, albo po prostu błędna. Na przykład jego główny argument zawarty w książce O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt11 (1872), że ludzie i zwierzęta wykazują niezwykłe pokrewieństwo między sobą, to wskrzeszenie poglądów, które Darwin – będąc członkiem Plinian Society w Edynburgu – usłyszał z ust Williama Browne’a w grudniu 1826 roku. Co więcej, jego teoria doboru płciowego i analogia hodowli domowej do doboru naturalnego są obecnie podważane: na temat pierwszego zagadnienia pisali Rosemary Jann12, Michael G. Ritchie13 i Tim Lewens14; na temat drugiego wypowiedział się Bert Theunissen15.

 

Dlaczego teorie Darwina przetrwały?

Można by poruszyć jeszcze inne kwestie, ale już biorąc pod uwagę te, które zostały tutaj przedstawione, zasadne wydaje się pytania: dlaczego teorie Darwina przetrwały? Myślę, że stało się tak z dwóch powodów. Pierwszy z nich to mistrzowski styl retoryczny Darwina. Ponownie Himmelfarb wyjaśnia:

Prawdopodobnie imponująca była nie tyle waga faktów, ile waga argumentów. Rozumowanie było tak subtelne i złożone, że uwodziło i rozbrajało niemal wszystkich, z wyjątkiem najbardziej dociekliwych czytelników. Dopiero po bliższej analizie można dostrzec wady teorii. A na to, ze względu na naturę zagadnienia, rzadko można sobie pozwolić16.

Na drugim i być może bardziej znaczący powód zwrócił uwagę Phillip Johnson:

Ciągłe próby oparcia religii lub systemu etycznego na teorii ewolucji nie są przypadkami odosobnionymi – praktycznie wszyscy najznakomitsi darwiniści usiłowali przyłożyć do tego rękę. Ewolucjonizm darwinowski jest spekulatywną opowieścią o tym, kim jesteśmy i skąd pochodzimy – można powiedzieć, że jest mitem stworzenia, a jako taki stanowi oczywisty punkt wyjścia do spekulacji na temat tego, jak powinniśmy żyć i czemu powinniśmy przypisywać najwyższą wartość17.

Jeśli to jest filozoficzny punkt wyjścia, to materialistycznym punktem wyjścia dla wszystkich porządnych świeckich humanistów i materialistów jest O powstawaniu gatunków, książka, która jako pierwsza przedstawiła ten niezwykle podstępny argument. Nie jest to dzieło geniusza, który przekonuje dzięki potędze logiki argumentacji; jest to książka, w której treść po pierwsze trzeba chcieć uwierzyć – przynajmniej na pewnym poziomie.

Rozmyślając na temat O powstawaniu gatunków w 160 lat od narodzin „dziecka” Darwina (i jego koncepcji transmutacji), uderza nas to, jak ktoś posiadający raczej przeciętne zdolności intelektualne mógł opracować tak cenione i wiekopomne dzieło. Jak tego dokonał? Odpowiedź nie leży w samej argumentacji, ale w tym, że przedstawił pewien rodzaj argumentu we właściwym miejscu i czasie. Skoro nadal cieszy się on popularnością i jest powszechnie uznawany, to tylko dlatego że stał się bardzo wygodnym fałszem.

Więcej przemyśleń z okazji 160 rocznicy wydania książki O powstawaniu gatunków można znaleźć w podsumowaniu wywiadu Davida Klinghoffera z biologiem molekularnym Douglasem Axe18.

Michael Flannery

Oryginał: Darwin’s Origin of Species – Some Historical Reflections 160 Years Later, „Evolution News & Science Today” 2019, November 24 [dostęp 25 I 2023].

 

Przekład z języka angielskiego: Iwona Kukwa

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 25.1.2023

Przypisy

  1. D. Quammen, The Reluctant Mr. Darwin: An Intimate Portrait of Charles Darwin and the Making of His Theory of Evolution, „Great Discoveries”, W.W. Norton & Company, New York – London 2007 (autor nie podał stron – przyp. tłum.).
  2. K.S. Thomson, The Young Charles Darwin, Yale University Press, New Haven 2010, s. 242–243.
  3. K. Darwin, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt, tłum. Sz. Dickstein, J. Nusbaum, „Meandry Kultury”, Vis-à-vis Etiuda, Kraków 2020 (przyp. tłum.).
  4. J. Browne, Darwin o powstawaniu gatunków: Biografia, tłum. P. Jastrzębiec, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 2008, s. 7. Janet Browne jest autorką obszernej, dwutomowej biografii Karola Darwina: Charles Darwin: A Biography: Voyaging, Vol. 1, Princeton University Press, Princeton 1996, taż, Charles Darwin: The Power of Place, Vol. 2, Princeton University Press, Princeton 2002 (przyp. tłum.).
  5. Taż, Darwin o powstawaniu gatunków, s. 111.
  6. G. Himmelfarb, Darwin and the Darwinian Revolution, Elephant Paperbacks, Ivan R. Dee, Chicago 1996, s. 334.
  7. Por. P. Johnson, Darwin: Portrait of a Genius, Penguin Books, New York 2010.
  8. Tamże, s. 122.
  9. K. Darwin, O pochodzeniu człowieka. Dzieła wybrane, t. IV, tłum. S. Panek, „Biblioteka Klasyków Biologii”, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1959 (przyp. tłum.).
  10. G. Himmelfarb, Darwin and the Darwinian Revolution, s. 375.
  11. K. Darwin, O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt. Dzieła wybrane, t. VI, tłum. Z. Majlert, K. Zaćwilichowska, „Biblioteka Klasyków Biologii”, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1959 (przyp. tłum.).
  12. Por. R. Jann, Darwin and the Anthropologists: Sexual Selection and Its Discontents, „Victorian Studies” 1994, Vol. 37, No. 2, s. 287–306 (przyp. tłum.).
  13. Por. M.G. Ritchie, Sexual Selection and Speciation, „Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics” 2007, Vol. 38, s. 79–102, https://doi.org/10.1146/annurev.ecolsys.38.091206.095733 (przyp. tłum.).
  14. Por. T. Lewens, The Natures of Selection, „The British Journal for the Philosophy of Science” 2010, Vol. 61, No. 2, s. 313–333 https://doi.org/10.1093/bjps/axp041 (przyp. tłum.).
  15. Por. B. Theunissen, Darwin and His Pigeons: The Analogy Between Artificial and Natural Selection Revisited, „Journal of the History of Biology” 2011, Vol. 45, s. 179–212, https://doi.org/10.1007/s10739-011-9310-8 (przyp. tłum.).
  16. G. Himmelfarb, Darwin and the Darwinian Revolution, s. 350.
  17. P.E. Johnson, Darwin przed sądem, tłum. P. Drygas, „Seria Inteligentny Projekt”, Fundacja En Arche, Warszawa 2020, s. 152.
  18. Por. D. Klinghoffer, Douglas Axe: On the 160th Anniversary of Darwin’s Origin, “Fear of Man,” the Cringe Factor, and More, „Evolution News & Science Today” 2019, November 19 [dostęp 24 XI 2021].

Literatura:

  1. Brewster D., Cours de Philosophie Positive Par M. Auguste Comte, „Edinburgh Review”, Vol. LXVII, No. CXXXVI, Edinburgh 1838.
  2. Browne J., Charles Darwin: Voyaging, Vol. 1, Princeton University Press, Princeton 1996.
  3. Browne J., Charles Darwin: The Power of Place, Vol. 2, Princeton University Press, Princeton 2002.
  4. Browne J., Darwin o powstawaniu gatunków: Biografia, tłum. P. Jastrzębiec, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 2008.
  5. Darwin K., Autobiografia i wybór listów. Dzieła wybrane, t. VIII, tłum. A. Iwanowska, A. Krasicka, J. Połtowicz, S. Skowron, „Biblioteka Klasyków Biologii”, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1960.
  6. Darwin K., O pochodzeniu człowieka. Dzieła wybrane, t. IV, tłum. S. Panek, „Biblioteka Klasyków Biologii”, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1959.
  7. Darwin K., O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt, tłum. Sz. Dickstein, J. Nusbaum, „Meandry Kultury”, Vis-à-vis Etiuda, Kraków 2020.
  8. Darwin K., O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt. Dzieła wybrane, t. VI, tłum. Z. Majlert, K. Zaćwilichowska, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1959.
  9. Himmelfarb G., Darwin and the Darwinian Revolution, Elephant Paperbacks, Ivan R. Dee, Chicago 1996.
  10. Jann R., Darwin and the Anthropologists: Sexual Selection and Its Discontents, „Victorian Studies” 1994, Vol. 37, No. 2, s. 287–306
  11. Johnson P., Darwin: Portrait of a Genius, Penguin Books, New York 2010.
  12. Johnson P.E., Darwin przed sądem, tłum. P. Drygas, „Seria Inteligentny Projekt”, Fundacja En Arche, Warszawa 2020.
  13. Klinghoffer D., Douglas Axe: On the 160th Anniversary of Darwin’s Origin, “Fear of Man,” the Cringe Factor, and More, „Evolution News & Science Today” 2019, November 19 [dostęp 24 XI 2021].
  14. Lewens T., The Natures of Selection, „The British Journal for the Philosophy of Science” 2010, Vol. 61, No. 2, s. 313–333 https://doi.org/10.1093/bjps/axp041.
  15. Quammen D., The Reluctant Mr. Darwin: An Intimate Portrait of Charles Darwin and the Making of His Theory of Evolution, „Great Discoveries”, W.W. Norton & Company, New York – London 2007.
  16. Ritchie M.G., Sexual Selection and Speciation, „Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics” 2007, Vol. 38, s. 79–102, https://doi.org/10.1146/annurev.ecolsys.38.091206.095733.
  17. Theunissen B., Darwin and His Pigeons: The Analogy Between Artificial and Natural Selection Revisited, „Journal of the History of Biology” 2011, Vol. 45, s. 179–212, https://doi.org/10.1007/s10739-011-9310-8.
  18. Thomson K.S., The Young Charles Darwin, Yale University Press, New Haven 2010.

Dodaj komentarz



Najnowsze wpisy

Najczęściej oglądane wpisy

Wybrane tagi