Oksfordzki fizjolog Denis Noble: sprzeciw wobec neodarwinizmu przekroczył punkt krytyczny. Część 2Czas czytania: 7 min

Są prześladowania i są prześladowania…

Raz jeszcze niechaj to wybrzmi: Noble nie jest zwolennikiem teorii ID ani też żadnej kontrowersyjnej koncepcji. Nie jest nawet teistą. Morris nazywa go „neutralnym w kwestiach religijnych”. Noble jest zwolennikiem naturalizmu metodologicznego. Jest również bardzo poważanym naukowcem – można wręcz powiedzieć – czcigodnym. Jego kariera w Oksfordzie obfitowała w sukcesy (dodajmy, że w latach sześćdziesiątych był egzaminatorem w postępowaniu doktorskim Richarda Dawkinsa). Mimo to nawet on nie uniknął obelg i otwartej wrogości wobec niego.

Noble jest cenionym przyrodnikiem, który pragnie jedynie poddać krytyce współczesną postać teorii ewolucji, nie negując darwinizmu w ogólności, a tym bardziej materialistycznego światopoglądu, który leży u podstaw całego tego przedsięwzięcia. Jeśli taka osoba jest traktowana podle przez kręgi neodarwinowskie – to wyobraźmy sobie, w jak trudnej sytuacji muszą być ci, którzy posuwają się dalej niż Noble i którzy nie mają tak ugruntowanej jak on pozycji zawodowej.

Biolog molekularny i teoretyk projektu Douglas Axe także był obecny na konferencji w 2016 roku. Swoje doświadczenia z tego spotkania opisał w ten sposób:

Jakkolwiek ważne jest wychowanie dzieci, powinno być ono ograniczonym w czasie przedsięwzięciem. Końcowy efekt z pewnością jest wart wysiłku […], ale tylko wtedy kiedy ma on swój koniec. Wszyscy znamy te godne pożałowania przypadki, w których tak się nie dzieje – gdy w pełni dorosłe osoby wciąż odczuwają niezdrową potrzebę rodzicielskiej aprobaty i starzejący się rodzice, którzy podtrzymują ten rodzaj zależności.

Ze zorganizowanego niedawno spotkania Towarzystwa Królewskiego w Londynie, poświęconego nowym kierunkom w biologii ewolucyjnej, wyszedłem z silnym poczuciem, że byłem świadkiem takiej właśnie niezdrowej sytuacji. Tyle że na gruncie zawodowym. Byli tam starego typu neodarwiniści – nieliczni, ale wyraźnie obecni – którzy niczym nadopiekuńczy rodzice nadzorują sprawy swoich od dawna już dorosłych dzieci. Podczas sesji pytań padały emocjonalne skargi pod adresem tych „rodziców”, a spontaniczne brawa ujawniały ogólny nastrój protestu […].

Na spotkaniu opowiedziałem się po stronie protestujących. Wkrótce potem zacząłem się jednak zastanawiać, czy „rodzice” nie są tylko częściowo odpowiedzialni za to napięcie. Przypomniałem sobie jednego z uczestników. Podczas sesji pytań jasno wskazał on na specyfikę postawy protestu. Zwracając się do jednej z prelegentek reprezentujących to stanowisko, zauważył, że profesor ta i jej współpracownicy cieszą się dobrą pozycją naukową, która obejmuje wszystkie kluczowe elementy sukcesu akademickiego: stałe zatrudnienie, finansowanie, dorobek publikacyjny, stanowiska w redakcjach itp. Po co więc narzekać? […]

W rzeczywistości naukowcy kwestionujący nie tylko skostniałą wersję teorii ewolucji, ale także szerszy nurt myśli naturalistycznej, który dał teorii początek, mają znacznie więcej uzasadnionych powodów do narzekań niż ktokolwiek z przemawiających podczas londyńskiego spotkania. Nie da się pójść pod prąd owego szerszego nurtu i nie narazić na szwank wymienionych elementów akademickiego sukcesu. Środowisko akademickie, które w ostatnich latach stało się przemądrzałą monokulturą¹, energicznie sprzeciwia się każdemu, kto przeciwko niemu występuje.

Być może owa godna pożałowania sytuacja pewnego dnia się zmieni².

Przekraczając punkt krytyczny

To „być może” Axe’a nie jest zbyt optymistyczne, a jego „pewnego dnia” – choć nie wprost – wydaje się odnosić do odległej przyszłości. Poczynając jednak od roku 2016, możemy dostrzec oznaki nadchodzącej radykalnej zmiany. Choć w niektórych kręgach hipoteza inteligentnego projektu jest nadal odrzucana, to jednak krytyka dominującego paradygmatu ewolucyjnego nie jest już tłumiona. Według Noble’a:

Interesujące, że od czasu owego spotkania przestałem być atakowany. Cisza po drugiej stronie jest wręcz ogłuszająca. Czy pojawił się jakikolwiek odzew na opublikowaną przeze mnie kilka tygodni temu w „Nature” recenzję o wyjątkowo prowokującym tytule Genes Are Not the Blueprint for Life [Geny nie są planem życia]? Nikt nie zareagował. Wciąż czekam na odpowiedź. Nie było żadnej reakcji także na artykuły opublikowane w 2017 roku, po spotkaniu Towarzystwa Królewskiego w 2016 roku. Sądzę, że właśnie wtedy przekroczono punkt krytyczny³.

Dzięki takim osobom jak Denis Noble, które we wczesnych latach dwutysięcznych przełamywały tabu, dziś, w 2024 roku, mamy młodych naukowców, których edukacja nie została zdominowana przez neodarwinowski paradygmat, dlatego mogą oni swobodnie od tego paradygmatu odchodzić. W ramach przygotowywania artykułu dla „Forbesa” Andréa Morris przeprowadziła wywiad nie tylko z Noble’em. Rozmawiała także z Joaną Xavier, która jest wschodzącą gwiazdą na polu badań nad początkami życia. Xavier nie ma cierpliwości dla paradygmatu neodarwinowskiego, a tym bardziej dla jego strażników, którzy znieważają i szkodzą karierom osób próbujących przedstawić nowe idee. Zaleca przejście do ofensywy, mówi: „Musimy ich zawstydzić, przykro mi, ale naprawdę musimy”⁴.

Przypadek Xavier jest interesujący. Pokazuje, że niektóre mury zdają się rozpadać. Warto zapoznać się z jej komentarzem⁵ do wypowiedzi Perry’ego Marshalla na temat książki Stephena Meyera Podpis w komórce⁶. Xavier stwierdziła: „[poświęcony teorii ID tom jest] jedną z najlepszych książek, które przeczytałam, ponieważ stawia naprawdę ważne pytania”. I dalej: „Mówię wszystkim, którym tylko mogę »posłuchaj, przeczytaj tę książkę. Nie nabijajmy teorii inteligentnego projektu na pal i nie palmy książek na jej temat. Spróbujmy zrozumieć, co teoretycy projektu chcą powiedzieć, i potraktujmy to poważnie«”⁷.

Faktem jest, że jako dziennikarz naukowy Andréa Morris nie jest tu całkowicie bezstronna. Jej wypowiedzi na temat teorii ID są pełne niuansów, gdy stwierdza, że „redukcjonistyczny, genocentryczny model […] pomija naturalne zjawiska, takie jak celowość, ze względu na ich związek z inteligentnym projektem oraz transcendentnym inteligentnym projektantem”. Niemniej jest szczera, np. w czasie wywiadu z Noble’em oświadczyła: „Nie wierzę w Boga i nie wierzę w inne podobne rzeczy jak Bóg. Muszę jednak przyznać, że życie ma w sobie coś magicznego” (57:28)⁸. A w jej artykule pojawia się zdanie: „Noble wierzy, że celowość, kreatywność oraz innowacyjność są podstawami ewolucji”. Że co? „Celowość, kreatywność oraz innowacyjność” to słowo w słowo fraza odpowiadająca myśli przewodniej Discovery Institute⁹.

Czyżby był to skryty ukłon? Czy ona czyta nasze publikacje? Rzeczywiście tak to wygląda. Kiedy Noble opowiada o spotkaniu Towarzystwa Królewskiego z 2016 roku, Morris, obrazując to, wykorzystuje zdjęcie naszego artykułu opublikowanego w „Evolution News” (1:07:30)¹⁰.

Tak czy inaczej, jak stwierdza Xavier, nie ma już powodów, by nadal tolerować samozwańczych cenzorów. Punkt krytyczny został przekroczony i stary konsensus ustępuje. Im częściej naukowcy będą znajdowali odwagę, by wyjść poza struktury neodarwinizmu, tym bardziej oczywiste stanie się, że jego ramy były więzieniem, a nie fundamentami.

A wtedy – być może – zaczniemy zadawać pytania także i na temat innych struktur.

Noble stwierdza: „Co widzę? Spotykam młodych ludzi prowadzących badania na moim uniwersytecie i innych uczelniach, którzy pracują w ramach paradygmatu zupełnie odmiennego od paradygmatu neodarwinowskiego. Czy mogą to robić? Jak najbardziej”.

Daniel Witt, David Klinghoffer

Oryginał: Oxford Physiologist Denis Noble: Dissent from Neo-Darwinism Has Passed a “Tipping Point”, „Science & Culture Today” 2024, July 10 [dostęp: 8 V 2026].

Przekład z języka angielskiego: Anna Wójcik, Jacek Uglik

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 8.5.2026

Literatura: