Oksfordzki fizjolog Denis Noble: sprzeciw wobec neodarwinizmu przekroczył punkt krytyczny. Część 1Czas czytania: 6 min

W połowie 2024 roku „Forbes” opublikował artykuł Andréi Morris o przykuwającym uwagę tytule: Evolution May Be Purposeful and It’s Freaking Scientists Out¹ [Ewolucja – co spędza sen z powiek naukowcom – może być celowa]. Niemal natychmiast czytelnicy „Evolution News” zaczęli pisać do nas w tej sprawie. Jeśli chodzi o dyskusję na temat: teoria ewolucji a teoria inteligentnego projektu, „Forbes” jak dotąd zaliczał się raczej do złośliwych krytyków teorii ID, być może nawet w większym stopniu niż inne sympatyzujące z głównym nurtem nauki magazyny. Wygląda jednak na to, że czasy się zmieniają. Artykuł Andréi Morris, dziennikarki podejmującej tematy naukowe, opierał się w dużej mierze na (zarejestrowanym w formie wideo) wywiadzie z emerytowanym oksfordzkim fizjologiem Denisem Noble’em; zostały wówczas wskazane świadectwa przemawiające za „teleonomią” (celowością wewnętrzną), na którą próbują zwrócić uwagę niektórzy naukowcy:

Najwyższy czas. Zastanawialiśmy się, kiedy (często bardzo daleko idące) twierdzenia wygłaszane ostatnio w specjalistycznych artykułach naukowych – takich jak eseje składające się na antologię Evolution “On Purpose”² [Ewolucja „celowa”] – zaczną wyraźniej rezonować w popularnych mediach. Eseje te, podobnie jak stanowisko Noble’a, nie wspierają teorii inteligentnego projektu. Ale można powiedzieć, że są one „bliskie teorii ID”. Wiele poruszanych w nich wątków wyda się znajomych osobom śledzącym publikacje na temat teorii inteligentnego projektu.

Należy przyznać, że dla teorii ID sytuacja rozwija się pomyślnie. W artykule i towarzyszącym mu wywiadzie pojawia się jeszcze jedna ważna kwestia, którą warto omówić szerzej. Otóż chodzi o „bardzo dziwną psychologię”, jak nazywa ją dr Noble, sprawiającą, że neodarwiniści trwają w uporze i atakują każdego, kto ośmieli się podać w wątpliwość paradygmat neodarwinowski.

Noble przyznaje, że niektórzy biologowie ewolucyjni prześladują swoich kolegów naukowców, którzy próbują odejść od ustalonego konsensusu. (Cóż za zaskoczenie!) Fizjolog uważa jednak, że bariera została przełamana i zmian nie można już zatrzymać.

Prześladowania? Jakie prześladowania?

Apologeci Darwina mieli w zwyczaju negować³ i wyśmiewać wszelkie wysunięte przez zwolenników teorii ID „zarzuty dotyczące prześladowań”. Warto więc w przeprowadzonym przez Morris wywiadzie zwrócić uwagę na  opowieść Noble’a o tym, jak wyglądała sytuacja w 2004 roku:

Morris: A więc to prawda… Pokrótce wspomniał pan o tym, że w środowisku akademickim bardzo trudno rozmawiać o nieortodoksyjnych poglądach. Co więcej, aż do roku 2004, kiedy przeszedł pan na emeryturę, nie czuł pan, że może stać się liderem tego ruchu?

Noble: W 2004 roku byłem profesorem zarządzającym dużym laboratorium. Kiedy przeszedłem na emeryturę, nie odpowiadałem już za ubieganie się w organizacjach naukowych o granty na pensje pracujących w mojej grupie ludzi. Wraz z przejściem na emeryturę sytuacja się zmieniła. Moje własne nieortodoksyjne poglądy nie mogły zaszkodzić karierom pracowników laboratorium. To właśnie dlatego zacząłem pisać dopiero w 2004 roku. Rzeczywiście, moja pierwsza książka – The Music of Life [Muzyka życia] – bardzo wyraźnie mówi o odejściu od neodarwinowskiej syntezy. Od 2006 roku wyrażałem się w tej sprawie jasno. Gdybym wcześniej był tak szczery jak przez pierwszą dekadę po moim „ujawnieniu się” – jeżeli tak możemy to ująć – zostałbym zdegradowany. Jeśli prezentowałbym moje rzeczywiste poglądy na temat teorii ewolucji, mógłbym zniszczyć swoją reputację. Nie byłbym wówczas w stanie uzyskać finansowania w postaci grantów dla członków mojego zespołu, co zaszkodziłoby także ich karierom. Takie są fakty. Nie mogłem tego zrobić .

Brzmi szokująco? Pomyślcie: Noble nawet nie zaprzeczał, że w przyrodzie zachodzi opisana przez Darwina ewolucja, ani nie przekraczał czerwonej linii naturalizmu metodologicznego. On krytykował neodarwinizm. Ale nawet to okazało się nie do przyjęcia.

Morris wspomina wulgarne ataki, które neodarwiniści przypuścili na Noble’a po tym, jak ujawnił się on jako sceptyk. Podczas wywiadu na nagraniu wideo pojawia się wpis zamieszczony na blogu przez Jerry’ego Coyne’a, zatytułowany Famous Physiologist Embarrasses Himself by Claiming That the Modern Theory of Evolution Is In Tatters⁴ [Słynny fizjolog ośmiesza się, twierdząc, że współczesna teoria ewolucji legła w gruzach]. Noble opowiada o tym, na jakie przeszkody napotkała zorganizowana w 2016 roku przez Towarzystwo Królewskie w Londynie konferencja, podczas której na nowo rozważano teorię ewolucji. Otóż neodarwinowscy fundamentaliści robili wszystko, by konferencję przerwać:

Noble: W 2016 roku wraz z dwoma innymi naukowcami i dwoma filozofami zorganizowaliśmy w Towarzystwie Królewskim w Londynie, jednej z najważniejszych instytucji Zjednoczonego Królestwa, oraz we współpracy z Akademią Brytyjską, która wnosi perspektywę nauk humanistycznych i społecznych, spotkanie zatytułowane Nowe kierunki w biologii ewolucyjnej. To wydarzenie wywołało ogromne protesty ze strony czołowych zwolenników neodarwinowskiej syntezy. Próbowali oni uniemożliwić spotkanie. Zorganizowali protest; wystosowali podpisany list do prezesa Towarzystwa Królewskiego z apelem, by Towarzystwo odcięło się od tego posiedzenia. Pomimo sprzeciwu wydarzenie się odbyło. Wiąże się z tym pewna historia, o której nie musimy tu wspominać, choć była ona dość kłopotliwa…

Byłbym zachwycony, gdybym znalazł sposób na rozładowanie napięcia i ostracyzmu, których doświadczyliśmy właśnie podczas posiedzenia Towarzystwa Królewskiego w 2016 roku. Na spotkaniu było zaledwie kilku neodarwinistów, a atmosfera przypominała walki gladiatorów. Nie sądzę, żeby to było konieczne⁵.

— Koniec części pierwszej — 

Daniel Witt, David Klinghoffer

Oryginał: Oxford Physiologist Denis Noble: Dissent from Neo-Darwinism Has Passed a “Tipping Point”, „Science & Culture Today” 2024, July 10 [dostęp: 6 V 2026].

Przekład z języka angielskiego: Anna Wójcik, Jacek Uglik

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 6.5.2026