Czy jesteśmy świadkami zmiany paradygmatu?Czas czytania: 9 min

Moje poprzednie posty¹, napisany wspólnie z Davidem Klinghofferem, dotyczył zaobserwowanej przez oksfordzkiego fizjologa Denisa Noble’a zmiany sytuacji związanej z kwestionowaniem neodarwinizmu. Jego zdaniem punktem zwrotnym okazała się tutaj zorganizowana w 2016 roku przez Towarzystwo Królewskie w Londynie konferencja, podczas której powtórnie analizowano teorię ewolucji. Według Noble’a od tego czasu obrońcy neodarwinizmu wyraźnie przycichli, a młode pokolenie naukowców chętnie pracuje poza ramami neodarwinizmu.   

Jeszcze niedawno taka zmiana wydawała się odległym marzeniem. W 2016 roku Douglas Axe skonstatował, że środowisko akademickie jest „zarozumiałą monokulturą”. Komentarz Axe’a zapewne wyrażał to, co czuło wielu ludzi: że może ta żałosna sytuacja pewnego dnia wreszcie się zmieni².

„Może… pewnego dnia”. W podtekście: lepiej nie spodziewać się zbyt wiele.

„Umarł duch czasu…”

Zawsze tak się dzieje, gdy dominuje pogląd zgodny z duchem czasu. Dogmat wydaje się absolutnie nienaruszalny.

Aż pewnego dnia już taki nie jest. C.S. Lewis (jeden z najbardziej przenikliwych krytyków ducha czasu) napisał:

Nigdy też człowiek w moim wieku nie zapomni, jak nagle i całkowicie załamała się idealistyczna filozofia z lat jego młodości. McTaggart, Green, Bosanquet, Bradley zdawali się mieć zapewnione panowanie. Zostali obaleni równie nagle, jak padła Bastylia. Ale pewną ciekawostką jest fakt, że żyjąc za panowania ich dynastii często odczuwałem różnego rodzaju moralne zahamowania i żywiłem obiekcje, których nie śmiałem nigdy głośno wypowiedzieć. Były tak przerażająco oczywiste, iż nie wątpiłem, że muszą polegać na zwykłym nieporozumieniu. Wielcy uczeni nie mogli popełniać tak elementarnych błędów jak te, które budziły mój sprzeciw. Ale bardzo podobne obiekcje, choć przedstawione w sposób niewątpliwie znacznie bardziej przekonywający, niż ja potrafiłbym to zrobić, znalazły się pośród zarzutów, które ostatecznie okazały się słuszne³.

Idea zasiada na swoim wspaniałym tronie. Nikt nie ośmiela się jej kwestionować. Wszyscy jej krytycy, niczym szarlatani, są skazywani na wieczne potępienie. A potem – tak po prostu! – duch czasu ulega zmianie. Nagle owa „niepodważalna” idea staje się staroświecka i przestarzała. Ludzie zapominają, że kiedykolwiek w nią wierzyli⁴. Kolejna filozofia przejmuje panowanie i wydaje się, że jest ona niepodważalna.

Jeśli Noble się nie myli, to taka sytuacja ma właśnie miejsce w przypadku neodarwinizmu. I choć może się to wydawać zbyt daleko idącym optymizmem, istnieją pewne oznaki, że zmiany wykraczają poza neodarwinizm. Także sam darwinizm (bez „neo”), a może nawet dominująca filozofia naturalizmu metodologicznego – zbliżają się do kresu swojego panowania.

Stephen Meyer na przykład dostrzega zmianę paradygmatu w sposobie, w jaki opinia publiczna postrzega koncepcję inteligentnego projektu. Już w 2019 roku dało się zauważyć dość duże zainteresowanie tematami nawiązującymi do teorii ID. Komentarze jednak były niejednokrotnie złośliwe. W roku 2023 zainteresowanie nadal się utrzymywało, a reakcje wydawały się w przeważającej mierze pozytywne. Meyer sądzi, że spowodowane jest to efektem domina wywołanym nadciągającą, bardziej fundamentalną zmianą. Krążące od dziesięcioleci argumenty zaczynają wreszcie wpływać na poglądy elit intelektualnych.

John West zauważył, że poziom argumentacji przeciwników teorii inteligentnego projektu wydaje się stale pogarszać⁵ – od formatu reprezentowanego przez samego Karola Darwina, poprzez Stephena Jaya Goulda, Richarda Dawkinsa, po „pyskatego ateistę” Jerry’ego Coyne’a oraz  „młota na lunatyków i idiotów” P.Z. Myersa, aż do osób pokroju youtubera „Profesora Dave’a”. Najlepsi z najlepszych przedstawicieli świata biologii zwyczajnie nie wydają się już zbytnio zainteresowani atakowaniem teorii inteligentnego projektu czy też obroną darwinizmu.

Jeśli spojrzeć na szerszą scenę filozoficzną, spośród „czterech jeźdźców apokalipsy” reprezentujących nowy ateizm (Richard Dawkins, Daniel Dennett, Christopher Hitchens oraz Sam Harris) dwóch zmarło i wygląda na to, że nikt nie stoi w kolejce, by ich zastąpić. Ayaan Hirsi Ali, która niegdyś pretendowała do tej grupy, nawróciła się na chrześcijaństwo. Natomiast Dawkins stwierdził całkiem niedawno, że nie chce zostać zapamiętany jako „wojujący ateista”.

Coś się zmienia.

„…Niech żyje duch czasu!”

Nie ekscytujmy się jednak za bardzo. Teoria inteligentnego projektu nie zasiądzie nagle na tronie tylko dlatego, że następuje zmiana paradygmatów. Są jeszcze inne opcje. Na fali jest na przykład panpsychizm. Z cienia zaczynają wyłaniać się teorie witalistyczne⁶. Skupiona wokół Denisa Noble’a i wierna zasadzie naturalizmu metodologicznego grupa znana jako Trzecia Droga usilnie stara się wypracować teorię biologii, która byłaby niezależna od neodarwinizmu oraz teorii inteligentnego projektu. Zwolennicy tego podejścia mają nadzieję na wyjaśnienie złożoności biologicznej w odwołaniu do różnych postaci teleonomii (teleologia wewnętrzna) oraz systemów autopojetycznych (samowytwarzających się). Cokolwiek zwycięsko wyłoni się na tym polu, nie będzie najprawdopodobniej ani teorią inteligentnego projektu ani przestarzałym neodarwinizmem – podobnie jak to, co wyłoni się z szeroko zakrojonych debat filozoficznych przypuszczalnie nie będzie ani prymitywnym materializmem, ani staroświeckim religijnym teizmem. Istnieją jeszcze inne możliwości.

Być może mniejsze zaangażowanie Dawkinsa (i podobnych do niego) w zwalczanie teorii inteligentnego projektu w znacznej mierze wynika z tego, że zmieniające kierunek wiatry kultury (w niektórych najbardziej zaciętych dyskusjach) rzuciły wielu zwolenników teorii ID i darwinistów (w tym Richarda Dawkinsa⁷ oraz Jerry’ego Coyne’a⁸) na jedną, tę samą stronę. To już nie jest rok 2005 i linia frontu w „wojnie kulturowej” nie przebiega pomiędzy prawicą religijną a zwolennikami nowego ateizmu. Ayaan Hirsi Ali stwierdziła, że „wyłącznie świeckie narzędzia nie wystarczą, by uzbroić nas na wojnę cywilizacji”⁹. To był właśnie jeden z powodów, dla których przeszła na chrześcijaństwo.

Oczywiście nie wszyscy zwolennicy teorii inteligentnego projektu są religijni ani też nie wszyscy reprezentują konkretne stanowisko polityczne, nie wszyscy są również zainteresowani wojną cywilizacji. Jednak ateistyczni przeciwnicy teorii ID zazwyczaj utożsamiają tę teorię z religią. Jeśli więc znajdą się po tej samej stronie co osoby religijne w innych bitwach ideologicznych, z powodów oczywistych będą mniej skłonni do atakowania teorii ID.

Przygotujcie się na… coś

Niekoniecznie jest to pozytywny scenariusz. Cieszy fakt, że uznawane za niepodważalne zasady darwinizmu zaczynają być obecnie kwestionowane, a w wielu kręgach pojawiają się zachęcające oznaki nowej otwartości na teorię inteligentnego projektu. Należy jednak zdać sobie sprawę, że nowy duch czasu nie musi być lepszy od starego. Jeśli starzy wrogowie zostaną zmuszeni do przyjaźni, może to oznaczać, że będziemy skazani na mierzenie się z czymś gorszym niż do tej pory.

Paradygmat postprawdy, w którym liczy się głównie władza, może być na przykład gorszy od dawnego paradygmatu materialistycznego. Stephen Meyer stwierdził niedawno, że w pewnym sensie czuje się bratnią duszą Richarda Dawkinsa, ponieważ obaj przykładają ogromną wagę do zagadnienia życia¹⁰. Zrozumiałem, co Meyer ma na myśli, kiedy obejrzałem niedawną debatę Dawkinsa z byłą ateistką Ayaan Hirsi Ali. Dawkins zignorował krytykę, jakoby promowane przez niego idee mogły podważyć zachodnią cywilizację. Odpowiedział, że w gruncie rzeczy to nie jego sprawa: jako naukowiec dba o to, co jest prawdą, bez względu na konsekwencje.

Brzmiało to… staroświecko. Niemniej budzi mój niepokój, ponieważ jest mało prawdopodobne, by paradygmat postprawdy mógł odsłonić jakąkolwiek prawdę czy też doprowadzić do jakichkolwiek pragmatycznych rozwiązań. Jeśli charakterystyczne dla postprawdy nastawienie zakorzeni się w nowym paradygmacie, może się okazać, że z tęsknotą będziemy spoglądać w przeszłość, w której materializm był naszym głównym intelektualnym konkurentem.

Tak czy siak – nie mamy wyboru

Wygląda na to, że niezależnie od tego, jaki okaże się nowy paradygmat, teoretycy projektu będą chcieli odgrywać w nim czołową rolę. Może dziś kusić, by traktować panpsychizm, autopojezę, teleonomię i inne pojawiające się koncepcje jako coś błahego i odwracającego uwagę od rzeczywistego intelektualnego oponenta, którym jest darwinizm. Myślę jednak, że jest to błąd.

Jak powiedział Denis Noble „neodarwinizm umarł”¹¹ – albo przynajmniej umiera. W nadchodzących dekadach debata może toczyć się między, powiedzmy, teorią inteligentnego projektu a jakimś rodzajem mariażu scjentyzmu i spirytualizmu (mariażu inspirowanego fizyką kwantową, nie w pełni materialistycznego, choć nadal pozostającego pod wpływem materializmu)¹². Jako że niełatwo jest dostrzec zwycięzcę, zanim się wyłoni, teoretycy projektu powinni z ostrożnością traktować pojawiające się nowe teorie i nie lekceważyć ich. Błędem byłoby toczenie walki z nieżyjącym już jeźdźcem i ignorowanie tego, co wyłania się zza jego pleców.

Daniel Witt

Oryginał: Is This a Paradigm Shift?, „Science & Culture Today” 2024, August 7 [dostęp: 13 V 2026].

Przekład z języka angielskiego: Anna Wójcik, Jacek Uglik

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 13.5.2026

Literatura: