Znaczenie doktryny projektu nieadaptacyjnego dla rozwoju ewolucjonizmu. Część 2Czas czytania: 18 min

Cornelius Hunter

2026-11-20
Znaczenie doktryny projektu nieadaptacyjnego dla rozwoju ewolucjonizmu. Część 2<span class="wtr-time-wrap after-title">Czas czytania: <span class="wtr-time-number">18</span> min </span>

2. Projekty nieadaptacyjne w teologii naturalnej

Po zakończeniu podróży dookoła świata (trwającej od grudnia 1831 do października 1836 roku) Darwin zaczął prowadzić serię notatników poświęconych transmutacji gatunków. Zapisywał w nich wczesne przemyślenia na temat teorii ewolucji. Jednak dojrzałą wersję swojej koncepcji opublikował dopiero ponad 20 lat później. Teoria ewolucji, którą ostatecznie przedstawił w 1859 roku, była wynikiem złożonego procesu obejmującego zarówno badania naukowe, jak i wpływ innych czynników. Istotną rolę odegrały tu uwarunkowania zewnętrzne, przede wszystkim ówczesny klimat intelektualny i rozpowszechnione wówczas przekonania o tym, jak należy rozumieć świat przyrody. John Reiss stwierdził, że argumentacja odwołująca się do projektu stanowiła „ważny element intelektualnego kontekstu rozważań Darwina”1. Podobnie Dov Ospovat doszedł do wniosku, że współcześni Darwinowi badacze „wpłynęli na proces kształtowania jego teorii”2.

Poglądy rozpowszechnione w czasach Darwina można w pewnym uproszczeniu podzielić na dwa nurty: adaptacyjny, zgodnie z którym świat przyrody najlepiej rozumieć jako doskonale i sprawnie przystosowany do pełnienia określonych funkcji, oraz platoński, w którym kluczowe znaczenie dla zrozumienia przyrody mają występujące w niej wzorce. Z nurtem adaptacyjnym wiązały się pojęcia, takie jak funkcja, teleologia, przyczyny celowe, przystosowanie do określonego celu, doskonałe przystosowanie i projekt utylitarny. Z kolei dla nurtu platońskiego charakterystyczne były pojęcia formy, idealnego planu, jedności planu budowy, wzorców strukturalnych, archetypu, morfologii, typologii oraz doskonałego przystosowania w ograniczonym zakresie.

W czasach Darwina nurt platoński dopiero się rozwijał i zdobywał coraz szersze poparcie. Jak wykazano w literaturze, na jego kształtowanie się wpływały idee pochodzące z Europy kontynentalnej, w tym koncepcje Étienne’a Geoffroya Saint-Hilaire’a oraz niemieckich przedstawicieli filozofii przyrody (Naturphilosophen)3. Prąd ten obejmował przy tym wiele różnorodnych poglądów.

Z kolei nurt adaptacyjny czerpał pewne inspiracje z myśli Georges’a Cuviera, lecz zasadniczo stanowił element tradycji brytyjskiej teologii naturalnej, której korzenie sięgały ponad 100 lat wstecz, aż do Johna Raya i Henry’ego More’a. Najważniejszymi przedstawicielami tego nurtu byli John Ray na przełomie XVII i XVIII wieku oraz William Paley około 100 lat później, na przełomie XVIII i XIX wieku. Jednak gdy omawia się wpływ ich poglądów na kształtowanie się teorii Darwina, często przedstawia się je w sposób uproszczony. Tradycyjnych przedstawicieli teologii naturalnej ukazuje się zazwyczaj jako myślicieli, którzy nadmiernie podkreślali znaczenie doskonałego przystosowania i projektu utylitarnego. John Dillenberger napisał na przykład: „Ray i Paley byli tak pochłonięci przypisywaniem wszystkiemu celowości i użyteczności, że nie poświęcali należytej uwagi ogromowi ludzkiego cierpienia ani temu, jak nierówno dotyka ono ludzi”4. Podobnie Bowler napisał:

Stosowany przez Paleya argument z projektu miał zasadniczo charakter utylitarny: Paley podkreślał użyteczność każdej cechy, wskazując, w jaki sposób przyczynia się ona do przystosowania gatunku do środowiska. Każdy przykład takiego przystosowania można było rozpatrywać oddzielnie jako świadectwo dobroci Stwórcy5.

Jeszcze dobitniej pogląd ten przedstawił John Reiss, który wyjaśnił, że w brytyjskiej teologii naturalnej „cały Wszechświat postrzegano jako jeden wielki system, którego wszystkie elementy były do siebie wzajemnie przystosowane”6, a „skoro to przystosowanie było wynikiem działania Boga, musiało być doskonałe”7. Podobnie Dov Ospovat napisał: „Doskonałe przystosowanie nie było uznawane za postulat teologii naturalnej ani za element określonej ideologii, lecz za fakt oczywisty dla każdego, kto zadał sobie trud obserwowania organizmów”8.

Przykłady te pokazują, że we współczesnych opracowaniach często błędnie przedstawia się teologię naturalną jako nurt, który przywiązywał nadmierną wagę do doskonałego przystosowania i projektu utylitarnego. To prawda, że teologowie naturalni podkreślali znaczenie przystosowania i że zagadnienie to zajmowało ważne miejsce w ich pracach. Niemniej Ray i Paley poważnie traktowali problem zła i podejmowali próby jego wyjaśnienia. Idąc za Ralphem Cudworthem, Ray zastanawiał się nad występującymi w świecie „błędami i niedoskonałościami” i odwoływał się do koncepcji tak zwanej natury plastycznej9. Ten rodzaj natury miał być niedoskonałym ogniwem pośrednim między Stwórcą a stworzeniem, co pozwalało wyjaśnić pochodzenie zła w przyrodzie. Ray wskazywał również, że Bóg mógł bardziej bezpośrednio przyczyniać się do występowania zła naturalnego, na przykład posługując się owadami „jako narzędziami kary, by karcić lub karać niegodziwych ludzi bądź całe narody, tak jak uczynił to w przypadku Heroda i Egipcjan”10.

Z kolei Paley przedstawił koncepcję „hierarchii bytów”, zwaną doktryną niedoskonałości. Zgodnie z nią świat stworzony jest pełniejszy, gdy obejmuje różne rodzaje istot zajmujących kolejne szczeble hierarchii, co oznacza zarazem istnienie różnych stopni niedoskonałości. Paley uważał, że ustanowienie takiej hierarchii było podyktowane „względami mądrości i dobroci”11. Zaproponował również drugie wyjaśnienie problemu zła naturalnego. Zgodnie z nim zło powstaje wtedy, gdy liczne prawa przyrody, które zazwyczaj służą dobru, niekiedy w sposób niezamierzony „wchodzą sobie w drogę i wzajemnie zakłócają swoje działanie”12.

Przykłady te pokazują, że w rozważaniach teologów naturalnych doskonałe przystosowanie organizmów nie zajmowało tak dominującego miejsca, jak się niekiedy sugeruje. Nie tylko starali się oni wyjaśnić występowanie zła w przyrodzie, lecz także wykraczali poza koncepcję projektu adaptacyjnego, akcentując znaczenie projektów nieadaptacyjnych. Za mocne świadectwa istnienia Stwórcy konsekwentnie uznawali oni zarówno doskonałe przystosowania, jak i elementy nieadaptacyjne. Wskazywali między innymi na piękno, harmonię, uporządkowanie, elegancję, samą różnorodność oraz radość, jaką wszystko to mogło wzbudzać. Nie były to argumenty dodawane pospiesznie w odpowiedzi na krytykę ani jedynie uwagi poboczne. Teologowie naturalni przywoływali je na równi z licznymi przykładami doskonałego przystosowania, uznając oba rodzaje świadectw za tak samo ważne. Zarówno doskonałe przystosowanie, jak i brak użyteczności, a nawet zło mogły dla nich stanowić argumenty na rzecz własnego stanowiska. Najwyraźniej nie widzieli niczego niewłaściwego w stosowaniu podwójnej miary. Na przykład w 1715 roku George Cheyne zauważał:

[…] w całej tej wielkiej i skomplikowanej machinie Wszechświata nie ma ani jednego nadmiarowego, zbędnego czy bezużytecznego atomu. Każda epoka odkrywa nowe przyczyny celowe, a każda, nawet najmniejsza rzecz ukazuje nowe przejawy użyteczności lub piękna tym, którzy zgłębiają dzieła Pana i znajdują w nich upodobanie13.

Cheyne stawiał piękno i radość na równi z użytecznością. Podobnie w 1750 roku Griffith Hughes oświadczył:

W każdym z nich można dostrzec dzieło Boskiego Architekta. Wszystkie zostały ukształtowane zgodnie z liczbą, wagą i miarą – bez żadnej skazy i bez niczego zbędnego. Są doskonale przystosowane i nadają się do spełniania rozmaitych celów, dla których je stworzono: wypełniają wolę swego Stwórcy, przynoszą człowiekowi radość i pożytek, a także przyczyniają się do piękna i harmonii całego Wszechświata14.

Także w ujęciu Hughesa piękno, harmonia i radość były równie ważne jak przystosowanie do pełnienia określonych funkcji. Jeszcze wyraźniej przekonanie to jest widoczne w znanych dziełach Raya i Paleya. Gdy przeszukamy książkę Raya The Wisdom of God [Mądrość Boża] pod kątem pojęć, takich jak piękno, elegancja, różnorodność, uporządkowanie i radość, trafimy na ponad 100 stron, na których pojawia się przynajmniej jedno z tych pojęć. Rzecz jasna, nie wszystkie przypadki użycia tych terminów dotyczą omawianego zagadnienia. Jednak w wielu fragmentach Ray z zachwytem wychwalał projekty nieadaptacyjne. Zwracał uwagę na ich ogromną liczbę i różnorodność w całym stworzonym świecie. Jak ujął to Bowler, dzieła te „wydawały się stworzone jedynie po to, aby ukazać wszechstronność ich Projektanta”15. Doskonałym tego przykładem były dla Raya kwiaty:

Oprócz elegancji kształtów wiele z nich zachwyca pięknymi, olśniewającymi barwami i roztacza niezwykle przyjemną woń. Piękno i blask niektórych kwiatów są wręcz tak niezwykłe, że nasz Zbawiciel powiedział o liliach polnych (które niektórzy, nie bez racji, utożsamiają z tulipanami), iż „nawet Salomon w całym swym przepychu nie był tak ubrany jak jedna z nich”16.

W przytoczonym fragmencie Ray zachwycał się kształtami, barwami i zapachami kwiatów. W innym miejscu sformułował zaś ogólniejszy wniosek na temat nieadaptacyjnych cech świata przyrody oraz ludzkiej zdolności do dostrzegania ich wartości:

Wydaje mi się, że poprzez wszystko, co stworzył na użytek człowieka, Wszechmogący niejako przemawia do niego tymi słowami: „Umieściłem cię w rozległym świecie, obfitującym we wszelkie dobra. Obdarzyłem cię zdolnością dostrzegania tego, co piękne i harmonijnie ukształtowane, oraz sprawiłem, że budzi to w tobie zachwyt”17.

Teologia naturalna Raya obejmowała zarówno plagi, jak i piękno oraz to, co budzi zachwyt. Wykraczała zatem daleko poza samą utylitarną doktrynę stworzenia. To samo można powiedzieć o dziele Paleya Natural Theology [Teologia naturalna]. Paley sformułował nawet zasadę piękna, której przejaw dostrzegał w niezwykłej zmianie barw korony tulipana. Twierdził, że zjawiska tego nie należy rozpatrywać w kategoriach projektu utylitarnego, lecz jako przejaw budzącego podziw piękna:

W budowie roślin, zwłaszcza ich kwiatów, zasada piękna odgrywa jeszcze większą rolę i przejawia się wyraźniej niż u zwierząt. Dlaczego – by przytoczyć tylko jeden z tysiąca przykładów – korona tulipana zmienia barwę po osiągnięciu pełnych rozmiarów i dojrzałości? Z tego, co możemy stwierdzić, procesy odżywiania rośliny mogłyby przebiegać równie dobrze, gdyby korona pozostała zielona. Jeśli jednak ze względu na dalszy rozwój rośliny korona nie mogłaby pozostać zielona, dlaczego przybiera tak różnorodne barwy? Nie jest to zwykły skutek starzenia się ani osłabienia przepływu soków ku górze. Takie procesy, podobnie jak te powodujące jesienne przebarwienia liści, prowadziłyby bowiem do pojawienia się jednej barwy na jednym liściu, wraz z oznakami blaknięcia i więdnięcia. Nazywanie tego zjawiska chorobą rośliny, jak to już czyniono, nie jest przekonującym wyjaśnieniem. Czy nie jest bardziej prawdopodobne, że cecha ta – która, jak się wydaje, nie ma związku z potrzebami rośliny ani nie przynosi jej pożytku – została pomyślana jako przeznaczony do podziwiania przejaw piękna?18

Paley wyraźnie sprzeciwiał się tutaj interpretacji utylitarnej. Warto przyjrzeć się jego – niekiedy krytykowanemu – opisowi ogrodu przy plebanii, zawierającemu zdanie: „Mimo wszystko świat jest miejscem szczęścia […]”19. Adrian Desmond i James Moore zinterpretowali ten fragment jako pochwałę przystosowania: „Świat był dobry, a życie szczęśliwe, ponieważ wszystkie istoty były przystosowane do swojego otoczenia”20. W rzeczywistości jednak Paley twierdził coś przeciwnego. Nie tylko nie odwoływał się do idei przystosowania, lecz wręcz podkreślał brak użyteczności i celowości zachowań, które można obserwować w ogrodzie. O tym, że świat jest dobry, a życie szczęśliwe, świadczyło nie przystosowanie, lecz właśnie jego brak. Jak pisał Paley, w przypadku młodych much to „ich bezcelowa aktywność, nieustanne przemieszczanie się bez żadnego pożytku ani celu świadczą o radości i zachwycie, jakie odczuwają, odkrywając swoje nowe zdolności”21.

Wreszcie, mniej więcej w połowie trwających dwie dekady prac Darwina nad teorią ewolucji, Adam Sedgwick odniósł się do argumentacji Roberta Chambersa, który powoływał się na istnienie narządów nie w pełni rozwiniętych i szczątkowych. Chambers twierdził, że występowanie takich pozornie bezużytecznych struktur nieadaptacyjnych lepiej wyjaśnia działanie ogólnego prawa niż założenie, że zostały one specjalnie zaprojektowane przez Wszechmogącego:

W świetle tego, co już wiemy, pogląd, jakoby powstanie każdego [gatunku roślin] wymagało osobnej interwencji Stwórcy, należy uznać za całkowicie nie do przyjęcia. Przeczy mu sam fakt istnienia narządów nie w pełni rozwiniętych lub szczątkowych. Gdyby bowiem przyjąć założenie niezależnego stwarzania gatunków, narządy te należałoby uznać za skazy lub błędy – a nic nie byłoby trudniejsze do pogodzenia z przekonaniem o doskonałości Wszechmogącego, które tak nieodparcie nasuwa się, gdy patrzymy na przyrodę jako całość. Jeśli natomiast uznamy, że świat istot żywych powstał za sprawą ogólnego prawa, w narządach nie w pełni rozwiniętych lub szczątkowych dostrzeżemy jedynie nieszkodliwe osobliwości rozwojowe oraz ciekawe świadectwo tego, w jaki sposób Stwórca zechciał działać22.

Występowanie „narządów nie w pełni rozwiniętych lub szczątkowych” przeczyło założeniom koncepcji projektu adaptacyjnego. Chambers twierdził, że struktury te powstały w wyniku działania ogólnego prawa, a nie wskutek projektu. Choć był to mocny argument, opierał się jednak na założeniu, że jedyną koncepcją projektu, którą należało obalić, była koncepcja projektu adaptacyjnego. Chambers pominął nieadaptacyjne ujęcie przedstawiane przez Raya, Paleya i innych teologów naturalnych. To przeoczenie miał skorygować Sedgwick. Napisał on liczącą ponad 400 stron polemikę z dziełem Chambersa Vestiges of the Natural History of Creation [Ślady naturalnej historii stworzenia] i zamieścił ją jako przedmowę do późniejszego wydania swojej książki A Discourse on the Studies of the University of Cambridge [Rozprawa o studiach na Uniwersytecie w Cambridge], opublikowanej po raz pierwszy w 1833 roku23. Sedgwick odniósł się bezpośrednio do przywoływanych przez Chambersa narządów nie w pełni rozwiniętych lub szczątkowych:

Te ogólne rozważania pozwalają nam również wyjaśnić i zrozumieć pewne dobrze znane zjawiska, takie jak występowanie narządów nie w pełni rozwiniętych lub szczątkowych. Struktury te mogą pełnić jakąś funkcję związaną z pracą mięśni, choć nie zawsze wiemy, w jaki sposób. Niezależnie od tego stanowią istotną część wielkiego zamysłu i pomagają nam dostrzec prawidłowości w sposobie ukształtowania przyrody. Przynajmniej pod jednym względem są użyteczne: dopełniają uporządkowanie i plan przyrody. Możemy ponadto śmiało stwierdzić, że Stwórca w niezliczonych dziełach daje wyraz umiłowaniu uporządkowania, harmonii i piękna. Upodobanie to jest całkowicie niezależne od naszych wyobrażeń o zwykłej, trywialnej użyteczności24.

Sedgwick wyjaśnił zatem, że narządy nie w pełni rozwinięte lub szczątkowe mogą mieć charakter nieadaptacyjny, ponieważ wpisują się w szerszy porządek i plan przyrody. Mogą również służyć harmonii lub pięknu. Jak podkreślał, takie rozumienie projektu nieadaptacyjnego było niezależne od utylitarnej koncepcji użyteczności pojmowanej w kategoriach materialnych – użyteczności, którą sam Sedgwick określał mianem „trywialnej”.

Chambers krytykował utylitarny aspekt teologii naturalnej, lecz nie był w tym odosobniony. Podobną krytykę formułowali również uczeni cieszący się większym niż on autorytetem naukowym. Szczególnie zdecydowanie wypowiadał się Richard Owen, który przekonywał, że podobieństw między gatunkami, takich jak wspólny pięciopalczasty plan budowy kończyn, nie sposób wyjaśnić w ramach utylitarnej koncepcji projektu. Jego rozumowanie było proste: maszyny i urządzenia konstruowane przez człowieka, będące przykładami działania przyczyn celowych i opartego na użyteczności projektowania, nie wykazują tego rodzaju podobieństw. „Łódź i balon nie mają ani wspólnego planu budowy, ani podobnej konstrukcji”25 – zauważył Owen, dochodząc do wniosku, że zgodnie z doktryną utylitaryzmu nie należałoby oczekiwać takich podobieństw również między zwierzętami.

Fakt, że takie podobieństwa planu budowy rzeczywiście występują u różnych gatunków, skłonił Owena do odrzucenia idei projektu adaptacyjnego na rzecz ujęcia platońskiego. Jak zauważył Bowler, Owen wykazał, że abstrakcyjny zamysł stworzenia można włączyć do teologii naturalnej „jako alternatywę dla utylitarnej koncepcji projektu”26.

Przykłady braku użyteczności miały istotne znaczenie również dla Darwina. Powołał się on na Owena, aby potwierdzić słuszność wniosku, że podobieństw w budowie organizmów nie można wyjaśnić przez odwołanie do użyteczności: „Nie ma rzeczy bardziej beznadziejnej niż próba wyjaśnienia podobieństwa planu budowy członków tej samej gromady za pomocą użyteczności lub celowości. Beznadziejność takich starań dobitnie uwydatnił Owen w nadzwyczaj ciekawym dziele Nature of Limbs”27.

Krytycy pokroju Chambersa, którzy ograniczali swoją polemikę do adaptacyjnej koncepcji projektu w teologii naturalnej, narażali się właśnie na zarzuty tego rodzaju, jakie wysunął Sedgwick. Teologia naturalna obejmowała bowiem argumentację nie tylko na rzecz projektu adaptacyjnego, lecz także nieadaptacyjnego. Jeśli zatem teoria wyjaśniająca pochodzenie gatunków wykorzystywała słabości argumentacji na rzecz projektu adaptacyjnego, ale pomijała koncepcję projektu nieadaptacyjnego i nie podejmowała z nią polemiki, narażała się na krytykę podobną do tej, jaką Sedgwick skierował przeciwko Vestiges. Było to poważne zagrożenie, a Darwin nie zamierzał pozostawić w swojej teorii takiego słabego punktu.

— Koniec części drugiej — 

Cornelius Hunter

 

Oryginał: The Role of Non-Adaptive Design Doctrine in Evolutionary Thought, „Religions” 2021, Vol. 12, No. 4, numer artykułu: 282, https://doi.org/10.3390/rel12040282 (CC BY 4.0) [dostęp: 20 XI 2026].

Przekład z języka angielskiego: Dariusz Sagan

 

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 20.11.2026

Chcesz wiedzieć więcej o historii ewolucjonizmu? Zapraszamy do lektury książki Zagadka niedokończonej książki Darwina.

Książka dostępna w księgarni Fundacji En Arche.

Przypisy

  1. J.O. Reiss, Not by Design: Retiring Darwin’s Watchmaker, University of California Press, Berkeley–Los Angeles 2009, s. 121, https://doi.org/10.1525/california/9780520258938.001.0001.
  2. D. Ospovat, The Development of Darwin’s Theory: Natural History, Natural Theology, and Natural Selection, 1838–1859, Cambridge University Press, Cambridge 1981, s. 4.
  3. Por. P.J. Bowler, Darwinism and the Argument from Design: Suggestions for a Reevaluation, „Journal of the History of Biology” 1977, Vol. 10, No. 1, s. 29–43, https://doi.org/10.1007/BF00126093; J.O. Reiss, Not by Design; D. Ospovat, The Development of Darwin’s Theory.
  4. J. Dillenberger, The Apologetic Defence of Christianity, w: Science and Religious Belief: A Selection of Recent Historical Studies, ed. C.A. Russell, Hodder and Stoughton, Kent 1973, s. 186–187 [170–194].
  5. P.J. Bowler, Darwinism and the Argument from Design, s. 31.
  6. J.O. Reiss, Not by Design, s. 144.
  7. Tamże, s. 129.
  8. D. Ospovat, The Development of Darwin’s Theory, s. 36.
  9. J. Ray, The Wisdom of God Manifested in the Works of the Creation, Arno Press, New York 1977, s. 51.
  10. Tamże, s. 375.
  11. W. Paley, Natural Theology: or, Evidences of the Existence and Attributes of the Deity, J. Faulder, London 1809, s. 494.
  12. Tamże, s. 492.
  13. G. Cheyne, Philosophical Principles of Religion: Natural and Reveal’d, George Strahan, London 1715, s. 147 (wyróżnienia dodano).
  14. G. Hughes, The Natural History of Barbados: In Ten Books, Printed for the Author, London 1750, s. 61 (wyróżnienia dodano).
  15. P.J. Bowler, Evolution: The History of an Idea, s. 40.
  16. J. Ray, The Wisdom of God Manifested in the Works of the Creation, s. 88.
  17. Tamże, s. 161.
  18. W. Paley, Natural Theology, s. 199–200 (wyróżnienia dodano).
  19. Słowa te pochodzą z Natural Theology Williama Paleya, z rozdziału XXVI zatytułowanego The Goodness of the Deity [Dobroć Boga]. Paley przedstawiał w nim przyrodę jako świat pełen istot doświadczających radości. Przywoływał między innymi przykład beztroskich zachowań owadów. Zachowania te nie służą żadnemu widocznemu celowi, a mimo to świadczą, jego zdaniem, o dobroci Stwórcy. Por. W. Paley, Natural Theology, s. 456–457 (przyp. tłum.).
  20. A. Desmond, J. Moore, Darwin: The Life of a Tormented Evolutionist, W.W. Norton & Company, New York 1991, s. 90 (wyróżnienia dodano).
  21. W. Paley, Natural Theology, s. 456–457 (wyróżnienia dodano).
  22. [R. Chambers], Vestiges of the Natural History of Creation, John Churchill, London 1844, s. 197–198.
  23. A. Sedgwick, A Discourse on the Studies of the University of Cambridge, John W. Parker, London 1850.
  24. Tamże, s. 212 (wyróżnienia dodano).
  25. R. Owen, On the Nature of Limbs, s. 10.
  26. P.J. Bowler, Darwinism and the Argument from Design, s. 35.
  27. K. Darwin, O powstawaniu gatunków, s. 402 [na podstawie drugiego wydania O powstawaniu gatunków].

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *



Najnowsze wpisy

Najczęściej oglądane wpisy

Wybrane tagi