Jak oceniać koncepcje naukowe spoza głównego nurtu? Przykład tektoniki płytCzas czytania: 7 min

Obecnie dryf kontynentów uważa się za coś oczywistego, jednak nie zawsze tak było. Gdy Alfred Wegener przedstawił teorię dryfu kontynentów w 1912 roku, spotkała się ona z drwinami. Ostatecznie zaakceptowano ją dopiero kilkadziesiąt lat później, już po śmierci Wegenera. Problem stanowił mechanizm tego zjawiska. Wegener nie potrafił przekonująco wyjaśnić, co sprawiało, że kontynenty oddalały się od siebie. Wiedział jednak, że świadectwa, w tym możliwość przedstawienia kontynentów jako pasujących do siebie elementów układanki, zdecydowanie wskazują, że kontynenty rzeczywiście oddaliły się od siebie.

Brzmi znajomo? I słusznie. Debata na temat teorii inteligentnego projektu (ID) jest pod wieloma względami powtórką sporu wokół teorii Wegenera. Historyk nauki Michael Keas z Center for Science & Culture zwraca uwagę na tę analogię w pouczającej rozmowie z Robertem Crowtherem w podcaście „ID the Future”¹. Kontekstem tej rozmowy jest dyskusja o metodach nauczania o kontrowersjach naukowych.

Oczywiście Discovery Institute odradza nauczanie o teorii ID w szkołach publicznych, ale bynajmniej nie dlatego, że teoria inteligentnego projektu nie byłaby w stanie konkurować z koncepcją niekierowanej ewolucji darwinowskiej. Podważanie naukowego statusu teorii ID jest jednak ulubioną taktyką ewolucjonistów. W związku z pytaniem o mechanizm jeden z bardziej infantylnych obrońców darwinizmu określił teorię ID mianem „Oogity Boogity”². Laurence Moran, biochemik z University of Toronto, również domagał się wyjaśnienia, w jaki sposób inteligentny projekt miałby być realizowany w przyrodzie, choć czynił to w znacznie bardziej rzeczowy sposób. Poruszaliśmy już wcześniej tę kwestię. Warto zapoznać się na przykład z artykułami Ann Gauger: What’s the Mechanism of Intelligent Design?³ [Jaki jest mechanizm inteligentnego projektu?] oraz More on the „Mechanism” of Intelligent Design⁴ [Więcej o „mechanizmie” inteligentnego projektu].

Fascynujące w przypadku Wegenera jest to, że dziś nie budzi kontrowersji nazywanie jego koncepcji „teorią”, choć początkowo dopiero się rozwijała, a jej słuszność potwierdzono dopiero później. Rzeczywiście, nawet nasi stronniczy przyjaciele z Wikipedii nie mają z tym żadnego problemu. Nie sądzę, by usunęli hasło poświęcone Wegenerowi (jak niedawno usunęli hasło o paleontologu Günterze Bechlym⁵), mimo że Wegener nie przedstawił przekonującego „mechanizmu”. Jak zauważa Michael Keas, Wegener uważał, że kwestię mechanizmu można na razie pozostawić nierozstrzygniętą. Na tym tle wymowny jest sposób przedstawienia tej sprawy w artykule Wikipedii zatytułowanym Plate tectonics⁶ [Tektonika płyt].

W części zatytułowanej Development of the theory [Rozwój teorii] czytamy:

Ze względu na brak szczegółowych świadectw oraz wyjaśnienia, jaka siła mogłaby wywoływać ruch, teoria [Wegenera] nie była powszechnie akceptowana. Ziemia mogła mieć skorupę i płaszcz w stanie stałym oraz ciekłe jądro, ale wydawało się, że fragmenty skorupy nie mogą się przemieszczać. Wybitni naukowcy, tacy jak Harold Jeffreys⁷ i Charles Schuchert⁸, otwarcie i zdecydowanie krytykowali koncepcję dryfu kontynentów.

Pomimo silnego sprzeciwu koncepcja dryfu kontynentów zyskała poparcie i rozpoczęła się ożywiona debata między zwolennikami teorii dryfu, zwanymi „dryfistami” lub „mobilistami”, a jej przeciwnikami, określanymi mianem „fiksystów”. W latach dwudziestych, trzydziestych i czterdziestych XX wieku zwolennicy teorii dryfu poczynili znaczne postępy, wysuwając hipotezy, że prądy konwekcyjne⁹ mogły napędzać ruch płyt tektonicznych, a proces rozrastania się dna oceanicznego mógł zachodzić pod powierzchnią morza, w obrębie skorupy oceanicznej. Koncepcje zbliżone do tych, które obecnie wchodzą w skład teorii tektoniki płyt, przedstawiali geofizycy i geolodzy (zarówno zwolennicy teorii dryfu, jak i jej przeciwnicy), tacy jak Vening-Meinesz, Holmes i Umbgrove¹⁰.

W podrozdziale Driving forces related to mantle dynamics [Siły napędowe związane z dynamiką płaszcza] przedstawiono bardziej współczesne ujęcie tego mechanizmu:

Przez większą część pierwszego ćwierćwiecza XX wieku dominująca teoria dotycząca sił napędzających ruch płyt tektonicznych zakładała istnienie prądów konwekcyjnych na dużą skalę w górnym płaszczu Ziemi, które mogą być przenoszone przez astenosferę. Teoria ta została rozwinięta w latach trzydziestych XX wieku przez Arthura Holmesa¹¹ i jego poprzedników. Od razu uznano ją za rozwiązanie problemu utrudniającego przyjęcie teorii przedstawionej pierwotnie przez Alfreda Wegenera¹² w pracach z początku XX wieku. Jednak mimo zaakceptowania tego wyjaśnienia kwestia dryfu kontynentów przez długi czas pozostawała przedmiotem debat w środowisku naukowym, ponieważ aż do przełomowych odkryć z początku lat sześćdziesiątych XX wieku dominująca teoria nadal zakładała statyczny model Ziemi, w którym kontynenty pozostają nieruchome¹³.

Warto zauważyć, że zarówno nowa koncepcja, początkowo podzielana przez mniejszość naukowców, jak i dominujący wówczas pogląd, który ta koncepcja ostatecznie wyparła, są od samego początku uznawane za „teorie”.

Obecnie w debacie o ewolucji miejsce niepokornych teoretyków, lekceważąco nazywanych „dryfistami”, zajmują zwolennicy stanowiska podzielanego przez mniejszość naukowców, krytykowani jako „kreacjoniści ID”. Każdy jednak, kto czytał książki Stephena C. Meyera, Michaela Dentona, Douglasa Axe’a, Williama A. Dembskiego, Jonathana Wellsa i innych czołowych zwolenników teorii inteligentnego projektu, wie, że teoria ta nie jest „kreacjonizmem” i że na jej poparcie można przytoczyć liczne „szczegółowe świadectwa”, które można poddać dyskusji. Pytanie, czy inteligencja – której źródła nauka nie potrafi obecnie zidentyfikować – stanowi „wystarczającą siłę” do urzeczywistnienia projektu w przyrodzie, może być przedmiotem owocnej dyskusji.

Czy teoria ID, podobnie jak koncepcja Wegenera, ostatecznie zwycięży w sporze ze stanowiskiem większości? Jeśli tak, to kiedy to nastąpi? Oczywiście nie sposób tego przewidzieć, częściowo z powodów wykraczających poza naukę. Jedna z różnic między obiema teoriami polega jednak na tym, że dzieje kontynentów i ich rozmieszczenie nie mają szczególnego znaczenia dla filozofii, podczas gdy historia życia i sposób powstawania nowości biologicznych mają oczywiście takie znaczenie. To właśnie ta różnica zapewne przesądza o odmiennym traktowaniu obu koncepcji – i to nie tylko w Wikipedii.

David Klinghoffer

Oryginał: How to Think About Minority Science Views – The Case of Plate Tectonics, „Science & Culture Today” 2017, October 18 [dostęp: 13 XI 2026].

Przekład z języka angielskiego: Bartosz Bagrowski

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 13.11.2026

Chcesz wiedzieć więcej o rozwoju nauk przyrodniczych? Zapraszamy do lektury książki Niesamowita nauka.

Książka dostępna w księgarni Fundacji En Arche.

Literatura: