Kiedy możemy zaufać naukowcom w kwestii ewolucji?Czas czytania: 5 min

W pierwszym artykule z serii – zatytułowanym Kiedy możemy ufać temu, co mówią naukowcy? – omówiliśmy sześć kryteriów pozwalających ocenić stopień zaufania, jakim należałoby darzyć twierdzenia naukowe¹. Czas, aby zastosować te kryteria do twierdzeń przywoływanych w ramach teorii ewolucji – a dokładniej twierdzeń na temat uniwersalnego wspólnego przodka czy makroewolucji.

Zapis kopalny i homologia

Do najczęściej przywoływanych świadectw na rzecz wspólnoty pochodzenia należą zapis kopalny oraz homologia (czyli podobieństwa w genotypie lub fenotypie różnych organizmów, które umożliwiają konstruowanie drzew filogenetycznych). Richard Dawkins wysunął śmiałe twierdzenie, że to właśnie homologia stanowi najlepsze dostępne świadectwo na rzecz wspólnoty pochodzenia:

Tak samo bowiem jak ogólny plan budowy szkieletu jest identyczny u wszystkich kręgowców (choć poszczególne kości bardzo się różnią), a wszystkie skorupiaki, mimo odmienności kształtu poszczególnych płytek, mają bardzo podobnie zbudowany egzoszkielet, tak wszystkie żyjące na naszej planecie organizmy łączy kod DNA, choć różne organizmy mają różne geny. W tym momencie chodzi nie tylko o uniwersalność samego kodu genetycznego, ale i o wszechobecność systemu geny-białka i jego znaczenie dla życia².

Bill Nye podziela tę opinię: „Zjawisko homologii stanowi jedno z najbardziej przekonujących świadectw na rzecz zachodzenia ewolucji”³.

Podobieństwa między organizmami żywymi

Nikt nie ma wątpliwości, że między różnymi formami życia istnieją ogromne podobieństwa. Zasadnicze pytanie brzmi jednak – skąd się one wzięły? Jednym z możliwych wyjaśnień jest wspólnota pochodzenia. Jest też inna możliwość: inteligentny projekt. To właśnie projektanci często wykorzystują te same elementy wielokrotnie – tworzą nowe rozwiązania poprzez modyfikację wcześniejszych. Spróbujmy zastosować podejście naukowe do pytania: czy wspólnota pochodzenia wyjaśnia podobieństwa między organizmami? Stosując sześć kryteriów oceny wiarygodności świadectw, otrzymujemy następujące wnioski⁴:

1. Czy wyniki są powtarzalne?

Procesu, który doprowadził do powstania obecnych form życia, nie da się powtórzyć. Dziedziczenie z modyfikacjami można wielokrotnie zaobserwować, a w rzadkich przypadkach udaje się dostrzec proces powstawania nowych gatunków (specjację). Jednak rozszerzanie wniosków płynących z tych obserwacji na twierdzenia dotyczące wyższych poziomów taksonomicznych ma charakter wnioskowania – nie dotyczy ono zjawisk, które można wielokrotnie i powtarzalnie obserwować.

2. Czy świadectwa można bezpośrednio zmierzyć lub zaobserwować?

Przekazywanie genów z rodzica na potomstwo można bezpośrednio zmierzyć. Ale założenie, że wszystkie istniejące obecnie organizmy posiadają geny przekazane przez wspólnego przodka – nie podlega bezpośredniej obserwacji ani pomiarowi.

3. Czy świadectwa uzyskano w badaniu prospektywnym?

Ewolucji na wielką skalę nie można badać prospektywnie.

4. Czy zminimalizowano stronniczość?

Ekstrapolacja z obserwowalnego dziedziczenia z modyfikacjami w celu przyjęcia wywodzącego się od wspólnego przodka jednego drzewa życia wymaga ogromnej stronniczości. Uprzedzenia te widać również wtedy, gdy podkreśla się podobieństwa między formami życia, jednocześnie bagatelizując istotne różnice, takie jak geny sieroce (orphan genes), niezgodności filogenetyczne czy różnice w kodzie genetycznym. Przykładem takiej stronniczości jest zacytowane powyżej twierdzenie Richarda Dawkinsa.

5. Czy ograniczono założenia, a te, które pozostały, są jawnie przedstawione?

Koncepcja wspólnego przodka wszystkich organizmów opiera się na założeniu, że na podstawie drobnych, obserwowalnych zmian można – w drodze ekstrapolacji – wyjaśnić całą różnorodność życia na Ziemi. Tym samym najsilniejszy argument na rzecz wspólnoty pochodzenia jest w rzeczywistości jedynie założeniem. Dodatkowo, aby obalić alternatywną hipotezę inteligentnego projektu, przyjmuje się kolejne założenie – że projektant nie wykorzystywałby tych samych elementów do różnych celów, czyli różnych form życia. 

6. Czy wysunięto racjonalne twierdzenia?

Richard Dawkins z dużą dozą pewności twierdzi, że wszystkie istoty żywe wywodzą się od jednego wspólnego przodka. Nie używa przy tym żadnych ostrożnych sformułowań, które w odpowiedni sposób oddawałyby niski poziom wiarygodności tego twierdzenia.

Porażka na wszystkich frontach

W związku z tym używanie homologii jako świadectwa wspólnego pochodzenia nie spełnia żadnego z sześciu kryteriów oceny stopnia wiarygodności świadectw. Jednak według Richarda Dawkinsa i Billa Nye to właśnie homologia jest najbardziej przekonującym świadectwem wspólnoty pochodzenia. Podobna analiza prowadzi do wniosku, że zapis kopalny jako argument na rzecz wspólnoty pochodzenia także nie spełnia żadnego z sześciu wspomnianych kryteriów.

Z pewnością muszą jednak istnieć świadectwa wspólnoty pochodzenia, które cechują się wyższym poziomem wiarygodności niż te omówione do tej pory. W kolejnym artykule przyjrzymy się świadectwom ewolucji spełniającym kryteria wysokiej wiarygodności. Świadectwa te muszą mieć pierwszeństwo przed tymi omówionymi w niniejszym tekście.

Rob Stadler

Oryginał: When Can I Trust Scientists About Evolution?, „Science & Culture Today” 2026, February 3 [dostęp: 15 IV 2026].

Przekład z języka angielskiego: Adam Bechyne

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 15.4.2026

Literatura: