W 1877 roku włoski astronom, Giovanni Schiaparelli, zaobserwował linie na powierzchni Marsa. Nie były one stale widoczne, ale inni astronomowie również donosili, że je zauważyli. Wyglądało to tak, jakby na powierzchni Marsa znajdowały się kręgi połączone liniami prostymi. Jak można wyjaśnić tę dziwną cechę?
Amerykański astronom Percival Lowell wysunął konkretną hipotezę: linie te są rozległym systemem kanałów zbudowanych przez Marsjan. Według Lowella Mars wysychał, stawiając Marsjan w rozpaczliwej sytuacji. Aby przetrwać, musieli wykopać rozległy system kanałów nawadniających ich planetę. Twierdził, że linie te nie były w rzeczywistości kanałami, lecz nawadnianym terenem w pobliżu kanałów, a kręgi były oazami utworzonymi na skrzyżowaniu kanałów.
„Zbiór zbiegów okoliczności”?
Lowell napisał trzy książki broniące tej idei: Mars1, Mars and Its Canals2 [Mars i jego kanały] oraz Mars as the Abode of Life3 [Siedziba życia na Marsie]. W książce Mars tak podsumował swoje argumenty:
Przyjrzyjmy się teraz tokowi rozumowania, który doprowadził nas do uznania za prawdopodobne, że na powierzchni Marsa obserwujemy skutki działania lokalnej inteligencji. Przede wszystkim stwierdzamy, że ogólne warunki fizyczne panujące na tej planecie nie wykluczają jakiejś formy życia; po drugie, że na powierzchni planety występuje wyraźny niedobór wody, a zatem, gdyby zamieszkiwały ją istoty o wystarczającej inteligencji, musiałyby one uciekać się do jej nawadniania, aby to życie podtrzymać; po trzecie, okazuje się, że jej powierzchnię pokrywa sieć figur dokładnie odpowiadających wyglądowi systemu nawadniającego; i wreszcie, że istnieją obszary umieszczone w miejscach, w których powinniśmy spodziewać się terenów sztucznie użyźnianych i zachowujących się tak jak oazy. Wszystko to, oczywiście, może być zbiorem nic nieznaczących zbiegów okoliczności, ale prawdopodobieństwo świadczy o czymś przeciwnym4.
Lowell wskazywał więc na pewien zestaw nieprawdopodobnych okoliczności i argumentował, że najlepszym ich wyjaśnieniem jest obca inteligencja. Jednak istniały też alternatywne wyjaśnienia. Niektórzy sugerowali, że omawiane linie są pęknięciami powierzchni Marsa. Lowell jednak odpowiadał, że linie te są zbyt proste i regularne, aby mogły być pęknięciami marsjańskiego gruntu. Inni argumentowali, że są one złudzeniem, ale zdaniem Lowella linie obserwowano w wystarczająco sprzyjających warunkach, aby wykluczyć złudzenie.
Wniosek o projekcie
Lowell więc wnioskował o projekcie. Zidentyfikował określony wzorzec, regularny układ linii i okręgów na powierzchni Marsa. Uznał, że wzorzec ten jest wysoce nieprawdopodobny. Twierdził również, że zawodzą alternatywne wyjaśnienia. Pokazując, że linie na Marsie charakteryzuje wyspecyfikowana złożoność i eliminując wszystkie nasuwające się hipotezy przypadku, wnioskował o projekcie.
Ale inni uczeni nie zgadzali się z Lowellem. Jedną ze znanych osób, które krytykowały argumenty Lowella, był Alfred Russel Wallace, współodkrywca teorii doboru naturalnego. Napisał książkę Is Mars Habitable?5 [Czy Mars nadaje się do zamieszkania?], w której obszernie odrzucił argumenty Lowella, przekonując, że Mars nie nadaje się do zamieszkania. Innym uczonym był E. Walter Maunder, autor książki Are the Planets Inhabited?6 [Czy istnieje rozumne życie na planetach?].
Obu autorów w rzeczywistości zajmowało szersze pytanie: czy warunki niezbędne do życia są rzadkie, czy powszechne? Wallace napisał wcześniej książkę Man’s Place in the Universe7 [Miejsce człowieka we Wszechświecie]. Uważał, że warunki niezbędne do życia są rzadkie, co wskazywało na celowość i projekt, których źródło znajduje się poza Ziemią. Jego książka o Marsie jest wyraźną obroną tego poglądu przed wyzwaniem rzuconym przez Lowella. Maunder również argumentował za rzadkością życia, choć nie był tak stanowczo jak Wallace skłonny do wyciągania wniosków o projekcie i celowości.
Z kolei dla Lowella pojawienie się życia jest „tak nieuniknioną fazą ewolucji planetarnej, jak kwarc, skaleń czy azotowana gleba”. Lowell dążył do znalezienia dowodów na istnienie obcej inteligencji na Marsie, ponieważ uważał, że życie powinno być czymś powszechnym we wszechświecie.
Złudzenie optyczne
Wallace i Maunder nie byli zgodni, jak wyjaśnić istnienie linii na powierzchni Marsa. Wallace proponował niepopartą faktami teorię o gorącej powłoce meteorytów krążących wokół Marsa, które opadały na jego zimną powierzchnię. Maunder zaś argumentował, że linie są optycznym złudzeniem.
Dla większości astronomów kwestię tę rozstrzygnęły obserwacje E.M. Antoniadiego. Początkowo wierzył on w istnienie kanałów na Marsie. Jednak po użyciu lepszego teleskopu doszedł do wniosku, że to po prostu złudzenia optyczne. Jednak Lowell i niewielka grupa innych astronomów nadal byli przekonani o ich istnieniu. Wszelkie pozostałe wątpliwości rozwiał dopiero przelot sondy Mariner 4 obok Marsa w 1965 roku, która wykonała zdjęcia dowodzące braku kanałów.
Co to wszystko mówi nam o wnioskach o projekcie? Wyprowadzanie takiego wniosku wymaga wyeliminowania wszelkich hipotez losowych. Lowell wyciągnął błędny wniosek o projekcie, ponieważ niesłusznie odrzucił wyjaśnienie odwołujące się do złudzenia. Wygląda na to, że w ten sposób pozwolił, by jego aprioryczne nastawienie, że Mars powinien być miejscem, na którym znajduje się życie, spowodowało przedwczesne odrzucenie tej możliwości. Rację mieli ci, którzy uważali, że życie jest rzadkie.
Winston Ewert
Oryginał: Canals on Mars: A Mistaken Design Inference, „Science & Culture Today” 2026, October 7 [dostęp: 14 X 2026].
Przekład z języka angielskiego: Kazimierz Jodkowski
Źródło zdjęcia: Pixabay
Ostatnia aktualizacja strony: 14.10.2026
Chcesz wiedzieć więcej o zagadnieniach z dziedzin astronomii i kosmologii? Zapraszamy do lektury książki Wyjątkowa planeta.
Książka dostępna w księgarni Fundacji En Arche.
Przypisy
- P. Lowell, Mars, Houghton, Mifflin and Company, Boston–New York 1895 (przyp. tłum.).
- Tenże, Mars and Its Canals, The Macmillan Company, New York 1906 (przyp. tłum.).
- Tenże, Mars as the Abode of Life, The Macmillan Company, New York 1908 (przyp. tłum.).
- Tenże, Mars, s. 201 (przyp. tłum.).
- A.R. Wallace, Is Mars Habitable? A Critical Examination of Professor Percival Lowell’s Book “Mars and Its Canals,” with an Alternative Explanation, Macmillan and Co., Limited, London 1907 (przyp. tłum.).
- E.W. Maunder, Are the Planets Inhabited?, Harper & Brothers, London–New York 1913 (przyp. tłum.).
- A.R. Wallace, Man’s Place in the Universe: A Study of the Results of Scientific Research in Relation to the Unity or Plurality of Worlds, Chapman and Hall, Ltd., London 1903 (przyp. tłum.).
Literatura:
1. Lowell P., Mars and Its Canals, The Macmillan Company, New York 1906.
2. Lowell P., Mars as the Abode of Life, The Macmillan Company, New York 1908.
3. Lowell P., Mars, Houghton, Mifflin and Company, Boston–New York 1895.
4. Maunder E.W., Are the Planets Inhabited?, Harper & Brothers, London–New York 1913.
5. Wallace A.R., Is Mars Habitable? A Critical Examination of Professor Percival Lowell’s Book “Mars and Its Canals,” with an Alternative Explanation, Macmillan and Co., Limited, London 1907.
6. Wallace A.R., Man’s Place in the Universe: A Study of the Results of Scientific Research in Relation to the Unity or Plurality of Worlds, Chapman and Hall, Ltd., London 1903.