Czy doświadczenia bliskie śmierci można wyjaśnić odwołaniem do wyładowań w mózgu?Czas czytania: 7 min

Wspólnie z Michaelem Egnorem pracujemy nad książką o tym, jak doświadczenia bliskie śmierci (near-death experiences; NDE) – które często prowadzą do głębokiej życiowej przemiany – stały się przedmiotem zainteresowania medycyny, czego wyrazem są poważne badania, artykuły naukowe i inne publikacje.

Zauważyłam, że ostatnio nastąpiła pewna zmiana w podejściu do tego zagadnienia. Otóż autorzy piszący na temat badań naukowych zdają się teraz podchodzić do tego zagadnienia ostrożniej niż wcześniej. Coraz trudniej uznać te doświadczenia za nonsens lub oszustwo, nie popadając jednocześnie w rażące sprzeczności.

Weźmy niedawny artykuł opublikowany w należącym do BBC czasopiśmie „Science Focus”¹, którego autorem jest dziennikarz naukowy Alex Hughes. Przeprowadził on wywiad z psychologiem Christopherem Frenchem z londyńskiego Goldsmiths University.

Na stronie uczelni French jest przedstawiany jako naukowiec „koncentrujący się na nieparanormalnych wyjaśnieniach doświadczeń, które uchodzą za paranormalne”, co oznacza, że zajmuje się ich demaskowaniem.

Hughes rozpoczyna od pytania: „Co właściwie powoduje doświadczenia bliskie śmierci? Czy są to wizje zesłane przez Boga? Rzeczywisty wgląd w życie po śmierci? Jak nietrudno się domyślić, nauka nie potrafi udzielić jednoznacznej odpowiedzi”².

„Nietrudno się domyślić”?

Doskonale pamiętam czasy, gdy wielu badaczy uważało, że nauka potrafi udzielić jednoznacznej odpowiedzi. W ciągu kolejnych lat proponowano dziesiątki modeli mających wyjaśnić NDE w sposób pozbawiający je jakiegokolwiek wymiaru nadprzyrodzonego. Jak wykazaliśmy wraz z Egnorem w książce Neuronauka duszy, modele te nie są zgodne z faktami³.

Hughes informuje jednak, że French i inni badacze mają kolejną interesującą teorię. Jak stwierdza French:

Większość neuropsychologów uważa, że są to wizje wytwarzane przez umierający mózg. W takich okolicznościach zazwyczaj zachodzą w nim dziwne procesy, a człowiek doświadcza ich właśnie w taki sposób. To, czego się doświadcza, wydaje się niewiarygodnie realne. Ale mimo braku absolutnie pewnej odpowiedzi, która tłumaczyłaby te doznania, to z całą pewnością jest to najbardziej logiczne wyjaśnienie, jakim dysponujemy⁴.

Nowa teoria ma swoją nazwę

Określa się ją mianem „teorii zaburzonej wielozmysłowej integracji sygnałów płynących z ciała”. Innymi słowy, chodzi o spotęgowane doznanie wywołane jednoczesnym pobudzeniem wielu zmysłów wskutek skrajnego stanu, w jakim znalazł się organizm.

A do czego prowadzi takie zaburzenie integracji pobudzenia wielu zmysłów?

[…] jak już wspomniano, u większości ludzi doświadczenie bliskie śmierci wywiera zaskakująco pozytywny wpływ na dalsze życie. Doświadczenia te wiążą się ze wzrostem wrażliwości moralnej, poczucia szczęścia i życiowego spełnienia, a u niektórych osób nawet z umocnieniem wiary religijnej.

Nic dziwnego, że ludzie przekonani o tym, że doświadczyli życia po śmierci lub innych wymiarów, stają się później bardziej uduchowieni, kierując swoją uwagę ku reinkarnacji, życiu pozagrobowemu oraz projekcjom mentalnym⁵.

Bardzo częstą cechą łączącą osoby, które doświadczyły takich wizji, jest wzrost altruizmu i osłabienie zainteresowania dobrami materialnymi. Obejmuje to również zmniejszenie pragnienia zarabiania i gromadzenia pieniędzy⁶.

Mamy zatem uwierzyć, że samo jednoczesne pobudzenie wielu obszarów mózgu odpowiedzialnych za odczuwanie bodźców zmysłowych w chwili bezpośredniego zagrożenia życia prowadzi do głębokiej i trwałej przemiany, tj. wzrostu wrażliwości moralnej, poczucia szczęścia, a także większej troski o innych. Dlaczego miałoby to być „najbardziej logiczne wyjaśnienie”, jakim dysponujemy?

Wszystko zależy od celu teorii

Pewną wskazówkę znajdujemy w książce, którą French napisał wspólnie z Anną Stone: Anomalistic Psychology: Exploring Paranormal Belief and Experience⁷ [Psychologia anomalistyczna. Badanie przekonań i doświadczeń paranormalnych]. W jednej z rekomendacji czytamy: „Wiele osób jest przekonanych, że doświadczyło niezwykłych rzeczy, takich jak uprowadzenie przez kosmitów czy wizja nieba w obliczu śmierci. French i Stone w tej niezwykle starannie udokumentowanej i znakomicie napisanej książce pomagają nam zrozumieć, dlaczego ludzie żywią takie przekonania”.

Krótko mówiąc, teoria Frencha jest najbardziej logicznym wyjaśnieniem, jeśli wyjdziemy z założenia, że umysł jest po prostu tym, co robi mózg, a celem badań nad doświadczeniami bliskimi śmierci jest dopasowanie ich do tego schematu, nawet jeżeli do niego nie pasują.

W istocie nie ma większego znaczenia, czy dane wyjaśnienie rzeczywiście odpowiada zgromadzonym świadectwom. Wytłumaczenie Frencha nie pasuje do znanych faktów. Liczy się jednak to, że jest ono zgodne z materializmem i brzmi naukowo. Konkuruje z dziesiątkami podobnych, akceptowanych wyjaśnień, które w rzeczywistości niczego nie wyjaśniają. Wszystkie jednak spełniają to samo kryterium, mianowicie brzmią naukowo.

Sprawy mają się w ten sam sposób, jeśli chodzi o próby wyjaśnienia ludzkiej świadomości. Robert Lawrence Kuhn opublikował niedawno artykuł przedstawiający panoramę teorii świadomości⁸. Zauważył w nim, że „dla przytłaczającej większości naukowców dominującą teorią świadomości jest materializm”⁹. W literaturze naukowej i popularnonaukowej jedna teoria płynnie zastępuje drugą, ponieważ każda z nich tak naprawdę niewiele wyjaśnia. Nie ma to jednak znaczenia, gdyż – podobnie jak teorie dotyczące doświadczeń bliskich śmierci – są one jedynie kolejnymi wyrazami materializmu zastosowanego do wyjaśnienia określonej kwestii.

Czas zmienić ten obraz

W relacji z badań AWARE nad doświadczeniami bliskimi śmierci czytamy:

Autorzy badania dochodzą do wniosku, że chociaż wciąż nie udało się ostatecznie potwierdzić realności ani znaczenia doświadczeń pacjentów oraz ich relacji o zachowaniu świadomości w sytuacji związanej ze śmiercią, nie udało się ich również podważyć. Ich zdaniem wspomnienia doświadczeń towarzyszących śmierci zasługują obecnie na dalsze, prowadzone bez uprzedzeń, rzetelne badania empiryczne¹⁰.

Jak dotąd zmienia się przede wszystkim nastawienie (napiszę o tym więcej w kolejnych artykułach). Pojawiła się powściągliwość i gotowość, by ostrożnie przyznać, że na pytania związane z przyczynami NDE (czy też naturą świadomości) „nie dysponujemy jednoznaczną odpowiedzią”. Innymi słowy, ostateczna odpowiedź wcale nie czeka tuż za rogiem. Tam czai się już kolejna świeżo sformułowana teoria materialistyczna. Być może po części właśnie dlatego nawet twórcy i propagatorzy takich teorii zaczynają, jak się jeszcze przekonamy, wypowiadać się z mniejszą pewnością siebie.

Denyse O’Leary

Oryginał: Do Brain-Jolts Really Explain Near-Death Experiences?, „Science & Culture Today” 2026, May 4 [dostęp: 18 IX 2026].

Przekład z języka angielskiego: Piotr Bylica

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 18.9.2026

Chcesz wiedzieć więcej o roli ludzkiego doświadczenia w nauce? Zapraszamy do lektury książki Martwy punkt.

Książka dostępna w księgarni Fundacji En Arche.

Literatura: