Czy nauka potrzebuje zmiany paradygmatu? Międzynarodowa konferencja w KrakowieCzas czytania: 10 min

Czy współczesne spory dotyczące pochodzenia życia, mechanizmów ewolucji, roli przypadku i konieczności oraz precyzyjnego dostrojenia Wszechświata mogą prowadzić do zmiany sposobu, w jaki rozumiemy porządek przyrody? Wokół tego pytania zorganizowano trzecią edycję międzynarodowej konferencji COSMOS, LIFE, INTELLIGENCE, INFORMATION, która odbyła się 17 października 2026 roku w Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie.

Hasłem przewodnim tegorocznego spotkania było: From Copernican Revolution to Intelligent Design Revolution: Paradigm Shifts in Understanding the Order of Nature [Od rewolucji kopernikańskiej do rewolucji inteligentnego projektu. Zmiany paradygmatu w rozumieniu porządku przyrody]. Odwołanie do rewolucji kopernikańskiej nie miało sugerować prostego porównania historycznego. Chodziło raczej o zwrócenie uwagi na to, że rewolucje w nauce nie polegają wyłącznie na gromadzeniu nowych faktów. Często obejmują one zmianę założeń, kategorii pojęciowych i sposobów wyjaśnień, za pomocą których interpretuje się dane. Organizatorzy postawili więc pytanie: czy zmianę paradygmatu można dziś dostrzec w biologii i kosmologii oraz czy teoria inteligentnego projektu może odegrać rolę w takiej zmianie?

W czasie konferencji wystąpiło 13 prelegentów z Europy i Stanów Zjednoczonych. Głównym organizatorem była Fundacja En Arche, a współorganizatorami: Centro Italiano Intelligent Design, Discovery Institute, BioCosmos, The William Whewell Centre for Science and Natural Theology, Értelmes Tervezettség Mozgalom (ÉRTEM) oraz International Organization for Scientific Progress of ID. Program podzielono na trzy sesje oraz blok wykładów głównych. Po każdej części odbywała się dyskusja z udziałem publiczności.

Wiele twarzy teorii inteligentnego projektu

Konferencję od strony merytorycznej otworzył profesor Krzysztof J. Kilian, filozof nauki z Uniwersytetu Zielonogórskiego i redaktor naczelny czasopisma „Filozoficzne Aspekty Genezy”. Zwrócił on uwagę na wewnętrzne zróżnicowanie teorii inteligentnego projektu. Teoria ID najczęściej kojarzy się z badaczami skupionymi wokół Discovery Institute, ale nawet w tym środowisku nie ma pełnej zgodności w wielu zasadniczych kwestiach. Różnice dotyczą między innymi zakresu teorii, sposobu rozumienia działania inteligentnej przyczyny oraz metod uzasadniania wniosku o projekcie. Profesor Kilian poruszył także kwestię statusu teorii ID jako przedsięwzięcia naukowego.

Następnie profesor Stanisław Karpiński z Fundacji En Arche przedstawił referat poświęcony problemom, jakie dla dominującego modelu ewolucyjnego stwarzają współczesne badania nad fotosyntezą tlenową. Omawiał między innymi tempo zmian w obrębie fotosystemu II, zagadnienie entropii informacji w sekwencjach biologicznych, nierównomierne rozmieszczenie mutacji w genomie oraz systemy komunikacji i pamięci u roślin. W jego ujęciu wyniki te skłaniają do ponownego zweryfikowania założenia o losowości mutacji oraz postawienia pytania o możliwą rolę teorii inteligentnego projektu w wyjaśnianiu organizacji systemów biologicznych.

Profesor David Jakobsen, filozof i logik z Aalborg University, wygłosił referat zatytułowany Intelligent Design and the Return of Metaphysics in Contemporary Analytic Philosophy [Teoria inteligentnego projektu i powrót metafizyki we współczesnej filozofii analitycznej]. Wystąpienie dotyczyło powrotu metafizyki do współczesnej filozofii analitycznej oraz znaczenia tego procesu dla debaty o inteligentnym projekcie. Jakobsen argumentował, że nauka nie funkcjonuje w próżni filozoficznej, a za sporami o dopuszczalne wyjaśnienia stoją określone założenia metafizyczne. Z tej perspektywy dyskusja o teorii ID nie dotyczy wyłącznie pytania, czy teoria ta powinna zostać uznana za naukową, lecz również tego, jakie założenia na temat rzeczywistości są przyjmowane w nauce i czy mogą one podlegać racjonalnej krytyce.

Pierwszą sesję zamknął Felipe Aizpún z International Organization for Scientific Progress of ID. W referacie The Death of Neo-Darwinism. A Paradigm Shift in Biology [Zgon neodarwinizmu. Zmiana paradygmatu w biologii] przedstawił krytykę genocentrycznego sposobu ujmowania organizmu, zgodnie z którym genom miałby pełnić funkcję wystarczającego programu rozwoju. Aizpún zwrócił uwagę na znaczenie teleologicznej sprawczości, a także na trudności związane z wyjaśnieniem jej pochodzenia w ramach czysto materialistycznego opisu życia.

Pochodzenie życia, konsekwencje darwinizmu i dostrojenie Wszechświata

Drugą sesję rozpoczął Lehel Somogyi z węgierskiego ÉRTEM, który skupił się na filozoficznych konsekwencjach darwinowskiej teorii ewolucji i na pytaniu, jakie skutki dla obrazu człowieka i świata może mieć przyjęcie teorii inteligentnego projektu jako alternatywnej perspektywy. Jego wystąpienie dotyczyło więc nie tylko biologii, lecz także szerszego wpływu teorii naukowych na sposób myślenia, światopogląd i decyzje podejmowane przez ludzi.

Następnie włoski chemik Giulio Dante Guerra z Centro Italiano Intelligent Design omówił współczesne badania nad pochodzeniem życia. Przedstawił historię najważniejszych modeli abiogenezy – od koncepcji Oparina i eksperymentu Millera-Ureya po świat RNA, biologię syntetyczną i badania nad sztucznym życiem. Szczególną uwagę poświęcił problemom homochiralności, pochodzenia informacji genetycznej, kodu genetycznego oraz przejścia od prostych związków organicznych do funkcjonalnych układów biologicznych. Zasadniczą tezą naukowca było stwierdzenie, że mimo wielu dekad badań pochodzenie życia pozostaje problemem eksperymentalnie nierozwiązanym, a odwołanie do przypadku nie wyjaśnia organizacji właściwej systemom żywym.

W ostatnim wystąpieniu drugiej sesji doktor Yves Gaspar z Centro Italiano Intelligent Design przeszedł od biologii do kosmologii. Przypomniał kolejne zmiany w naszym obrazie Wszechświata – od geocentryzmu, przez przewrót kopernikański, po odkrycie dynamicznej natury kosmosu. Głównym tematem jego wystąpienia było precyzyjne dostrojenie parametrów kosmologicznych i stałych fizycznych. Doktor Gaspar wskazywał, że nawet niewielkie zmiany ich wartości prowadziłyby do głębokiej niestabilności struktur występujących w kosmosie, a współczesna kosmologia nie dysponuje powszechnie przyjętym wyjaśnieniem obserwowanych wartości tych parametrów.

Najprostsze formy życia, wyjątkowość człowieka i problem przypadku

Trzecią sesję otworzył Michael Kent z Sandia National Laboratories. W referacie Evidence of Design in the Simplest Forms of Life Revealed by Both Bottom-Up and Top-Down Approaches [Świadectwa projektu w badaniach nad najprostszymi formami życia – podejście oddolne i odgórne] omówił dane, które – w jego ocenie – wskazują na projekt już w najprostszych znanych formach życia. Zwrócił uwagę między innymi na minimalną liczbę genów potrzebnych organizmowi zdolnemu do samodzielnej egzystencji, cyfrowy charakter przetwarzania informacji biologicznej, ogrom przestrzeni sekwencji białkowych, rzadkość występowania funkcjonalnych sekwencji, obecność maszyn molekularnych i złożonych algorytmów oraz problemy związane z hipotezą uniwersalnego wspólnego przodka.

Doktor Štěpán Rucki, pediatra i kardiolog ze Szpitala w Trzyńcu, zajął się kwestią wyjątkowości człowieka. Wskazał na różnice genetyczne i proteomiczne między człowiekiem a szympansem, a następnie przeszedł do cech, których – jego zdaniem – nie można łatwo sprowadzić do różnic ilościowych: języka, myślenia abstrakcyjnego i symbolicznego, racjonalności, intencjonalności, wolnej woli oraz świadomości. Szczególne miejsce w jego wystąpieniu zajmował tak zwany trudny problem świadomości i ograniczenia fizykalistycznych prób jego rozwiązania. Polscy czytelnicy mogą znać doktora Ruckiego z wydanej w 2026 roku książki Tajemnica życia, w której szerzej omawia argumenty przeciw neodarwinizmowi i na rzecz teorii inteligentnego projektu¹.

Profesor Andrzej Bielecki z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie przedstawił analizę pojęcia przypadku w biologii. Punktem wyjścia było rozróżnienie między dobrze określonym użyciem probabilistyki w fizyce a znacznie bardziej złożoną sytuacją w naukach biologicznych. Profesor Bielecki argumentował, że określenie pojedynczej mutacji adaptacyjnej jako „przypadkowej” nie jest prostym wnioskiem empirycznym, lecz wymaga sprecyzowania modelu probabilistycznego. W jego ocenie pojęcie przypadku bywa w debatach ewolucyjnych rozszerzane poza zakres, który daje się uzasadnić matematycznie.

Trzy wykłady główne

Ostatnią część konferencji stanowiły trzy wykłady główne badaczy związanych z Discovery Institute. Astronom Guillermo Gonzalez powrócił do tematu rewolucji kopernikańskiej. Argumentował, że współczesne dane astronomiczne wskazują na szczególne cechy Układu Słonecznego, które sprzyjają zarówno istnieniu życia, jak i prowadzeniu badań naukowych na Ziemi. W tym ujęciu warunki umożliwiające życie są zarazem warunkami sprzyjającymi poznawaniu Wszechświata. Tezę tę Gonzalez wraz z Jayem W. Richardsem rozwinął w książce Wyjątkowa planeta. Dlaczego nasze położenie w Kosmosie umożliwia odkrycia naukowe².

Profesor Eric Hedin, emerytowany profesor fizyki i astronomii na Ball State University, w wystąpieniu Everything Points to a Paradigm Shift [Wszystko wskazuje na zmianę paradygmatu] przedstawił argumenty z biologii molekularnej, neuronauki i kosmologii, które jego zdaniem coraz wyraźniej wskazują na ograniczenia naturalistycznego obrazu świata. Odniósł się także do prób wyjaśnienia dwóch kwestii – pochodzenia Wszechświata oraz panujących w nim warunków sprzyjających życiu – za pomocą hipotezy wieloświata i spekulacji dotyczących grawitacji kwantowej. Profesor Hedin zastanawiał się, czy nagromadzenie danych z różnych dziedzin nie prowadzi dziś do kolejnej zmiany paradygmatu.

Konferencję zamknął profesor Paul Nelson, filozof biologii z Discovery Institute, wykładem Choose the Biggest Toolbox: The Explanatory Asymmetry of Design and Naturalism [Wybierz największy zestaw narzędzi, czyli o asymetrii eksplanacyjnej między teorią inteligentnego projektu a naturalizmem]. Profesor Nelson przedstawił spór między naturalizmem a teorią ID jako różnicę w zakresie dopuszczalnych przyczyn. Jeżeli działanie inteligentnego podmiotu nie daje się zredukować do fizyki, to – argumentował – zwolennik teorii ID dysponuje szerszym zbiorem możliwych wyjaśnień niż badacz, który z góry ogranicza się do przyczyn czysto fizycznych. Profesor Nelson krytycznie odniósł się przy tym do zasady brzytwy Ockhama i postulatu oszczędności ontologicznej, jeżeli są one wykorzystywane do wykluczania określonych typów przyczyn jeszcze przed zbadaniem danych.

Jedno pytanie, wiele obszarów badań

Program krakowskiej konferencji obejmował bardzo różne dziedziny: filozofię nauki, teorię ewolucji, fizjologię roślin, badania nad pochodzeniem życia, genetykę, neuronaukę, matematykę, astronomię i kosmologię. Poszczególni prelegenci nie przedstawiali jednego wspólnego modelu ani jednej wersji teorii inteligentnego projektu. Już pierwszy referat, poświęcony „wielu twarzom teorii ID”, wyraźnie pokazywał, że także w obrębie tego nurtu istnieją spory dotyczące metod, zakresu teorii i jej konsekwencji.

Wspólnym punktem wystąpień było natomiast pytanie o adekwatność dominujących ram wyjaśniających. Czy przypadek i konieczność wystarczają do opisu powstania i organizacji życia? Jak należy rozumieć informację biologiczną? Czy świadomość daje się wyjaśnić wyłącznie w kategoriach fizykalnych? Czy precyzyjne dostrojenie praw i parametrów Wszechświata wymaga szerszego typu wyjaśnienia? I wreszcie: czy nauka powinna z góry wykluczać możliwość działania przyczyn inteligentnych, czy też oceniać ją na podstawie danych?

Taki był również sens odwołania do rewolucji kopernikańskiej w haśle przewodnim wydarzenia. Zmiana paradygmatu nie polega wyłącznie na gromadzeniu nowych danych. Czasem wymaga także ponownego przemyślenia założeń, kategorii i typów wyjaśnień, za pomocą których dane są interpretowane. Krakowska konferencja nie miała dać jednej odpowiedzi na wszystkie te pytania. Jej celem było raczej pokazanie, że dyskusja o porządku przyrody obejmuje dziś wiele obszarów badań, a spór o inteligentny projekt dotyczy nie tylko biologii, ale również filozofii nauki, kosmologii oraz problemu granic wyjaśniania naukowego.

Fundacja En Arche

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 28.10.2026

Chcesz wiedzieć więcej o teorii inteligentnego projektu? Zapraszamy do lektury książki Projekt życia.

Książka dostępna w księgarni Fundacji En Arche.

Literatura: