Ewolucja i inteligentny projekt – czyli czego „profesor” Dave Farina nie rozumieCzas czytania: 13 min

Trzy lata temu opublikowałem serię czterech artykułów¹, w których polemizowałem z Dave’em Fariną, autorem materiału wideo krytykującego trzy książki Michaela Behego – Czarną skrzynkę Darwina, Granicę ewolucji oraz Dewolucję². Farina, choć w żadnej dziedzinie nie posiada najwyższego stopnia akademickiego, jest popularnym youtuberem. Stanowi on dość smutny przykład tego, jak niski poziom reprezentują dziś obrońcy Darwina.

Nie przywiązuję nadmiernej wagi do tytułów naukowych. Nie zwracałbym więc uwagi na to, że Farina nie posiada najwyższego stopnia naukowego, gdyby nie fakt, że sam kreuje się na „Profesora Dave’a” – mimo że nie ma doktoratu w żadnej dyscyplinie ani nie zajmuje stanowiska profesora. Sam fakt, że Farina nie posiada wyższego stopnia akademickiego, nie przesądza o tym, jak oceniam jego kompetencje w tematach, które porusza na swoim kanale. Jednak dla mnie, jako eksperta w niektórych dziedzinach, o których wypowiada się Farina, boleśnie oczywiste jest, że brakuje mu w tych kwestiach specjalistycznej wiedzy. Nie jestem jedyną osobą, która odniosła takie wrażenie na podstawie jego materiałów. Wiem, że profesor James Tour wyciągnął podobny wniosek na temat sposobu, w jaki Farina odnosił się do zagadnień z dziedziny, w której sam Tour jest ekspertem.

Kiedy Farina opublikował film będący odpowiedzią na moją serię artykułów³, zdecydowanie nie byłem pod wrażeniem ani sposobu, w jaki korzystał z literatury, ani sposobu, w jaki odnosił się do mojego tekstu. Retoryka youtubera również była niewspółmierna do poziomu jego znajomości tematu. Z tego powodu nie miałem ochoty wdawać się z nim w dalszą dyskusję. Nasza wcześniejsza wymiana zdań na Twitterze także pokazała, że nie sposób prowadzić z nim poważnej dyskusji naukowej⁴. Napisał na przykład: „Przygotuj się na to, że pierwszym wynikiem wyszukiwania twojego nazwiska zarówno w Google, jak i na YouTubie będę ja, robiący wielką, parującą kupę prosto na twoją głupią gębę apologety negującego naukę”⁵. Te słowa nie świadczą o dojrzałości intelektualnej.

Choć błędy Fariny są łatwe do dostrzeżenia dla wprawnego oka, nie każdy dysponuje wiedzą akademicką pozwalającą rozpoznać jego liczne pomyłki. Od czasu do czasu ludzie pytali mnie o zdanie na temat wymierzonej we mnie krytyki. Uznałem więc, że odpowiedź na jego film może być dla niektórych pouczająca. W tym oraz kolejnych artykułach odniosę się po kolei do każdego z argumentów przedstawionych przez Farinę w jego materiale.

Farina nie przyznaje się do błędów

W mojej poprzedniej serii artykułów wskazałem na liczne błędy w argumentacji Fariny. On zaś zamiast odnieść się do tych punktów lub uznać swoje pomyłki, całkowicie zignorował zarzuty i skupił się wyłącznie na tych aspektach, które jego zdaniem dało się zakwestionować. Wielu widzów jego filmu zapewne nie zadało sobie trudu, by wrócić do mojej poprzedniej serii artykułów i sprawdzić, jak wiele wcześniejszych argumentów Farina po cichu pomija w swojej odpowiedzi – argumentów, które jak już wykazałem, są po prostu błędne.

Być może w poprzednim filmie Fariny najbardziej rażącym błędem – który, powtórzmy, całkowicie pominął w swojej odpowiedzi – jest jego mylne twierdzenie, że naukowcy zaobserwowali ewolucję wici w czasie rzeczywistym. W artykule z 2016 roku Behe pytał:

Dlaczego zatem nie weźmie on [Kenneth Miller] jakiegoś stosownego gatunku bakterii, nie wyeliminuje z niego genów na wić, nie podda naciskowi selekcyjnemu (np. na zdolność do poruszania się) i nie wytworzy eksperymentalnie w laboratorium wici lub jakiegokolwiek innego – równie złożonego – systemu? (Wić ma w końcu tylko 30–40 genów, a nie setki, jak twierdzi Miller, więc dobór naturalny mógłby łatwo i szybko ją przeprojektować). Gdyby Miller to zrobił, moje twierdzenia zostałyby całkowicie sfalsyfikowane. Nie uczyni on tego jednak, ponieważ rażąco wyolbrzymia perspektywę osiągnięcia sukcesu na tym polu⁶.

Farina skomentował:

Co zabawne, [Behe] najwyraźniej nie zdaje sobie sprawy z tego, że dokładnie taki eksperyment przeprowadzono już rok wcześniej. […] Delecja genu doprowadziła do powstania dwóch pozbawionych wici szczepów bakterii. Następnie poddano je presji selekcyjnej faworyzującej zdolność poruszania się poprzez wyczerpywanie składników odżywczych w kolonii bakterii. W ciągu 96 godzin oba szczepy odzyskały zdolność ruchu za pomocą wici w wyniku dwóch następujących po sobie mutacji punktowych w genach pełniących funkcje niezwiązane z ruchliwością wiciową⁷.

Jak zauważyłem w artykule poświęconym argumentacji Fariny⁸, cytowana przez niego publikacja wcale czegoś takiego nie pokazuje⁹. W swoim tekście wyraziłem wątpliwość, czy Farina przed zacytowaniem tego artykułu w ogóle zadał sobie trud przeczytania czegoś poza samym tytułem. Jego późniejsza odpowiedź w żaden sposób tych obaw nie rozwiewa.

Badacze usunęli jedynie gen kodujący FleQ – główne białko regulatorowe kontrolujące wytwarzanie wici u Pseudomonas fluorescens. Po kilku dniach inkubacji komórek bakteryjnych na szalkach Petriego bakterie odzyskały zdolność do wytwarzania wici. Genetyczna podstawa tej reaktywacji polegała na tym, że inne główne białko regulatorowe, NtrC – strukturalnie podobny homolog FleQ, odpowiedzialny za aktywację genów uczestniczących w metabolizmie azotu – było w pewnym stopniu zdolne do wiązania się także z promotorem, z którym zazwyczaj wiąże się FleQ. Gdy wskutek uszkodzenia regulatora białko NtrC zaczęło być wytwarzane w nadmiarze, mogło dzięki temu zainicjować syntezę wici. Konsekwencją tej mutacji była utrata przez komórkę bakteryjną zdolności do regulowania ekspresji genów związanych z metabolizmem azotu.

Zatem, wbrew twierdzeniom przedstawionym w filmie Fariny, publikacja ta w żadnym razie nie dokumentuje ewolucyjnego powstania wici bakteryjnej de novo – nic podobnego. Co więcej, Behe odniósł się już do tej pracy[3]. Po raz kolejny Farina nie podjął tych kwestii ani nawet o nich nie wspomniał w swoim nowszym filmie, który rzekomo stanowi odpowiedź na moją ripostę. Po prostu pominął ten przykład, nie chciał bowiem przyznać, że całkowicie się mylił.

To nie wszystko. Farina zupełnie pominął błąd dotyczący zarodźca malarii. Stwierdził wcześniej z ironią: „dość zabawne jest to, że jeśli Behe uważa, iż oporność na leki [przeciwmalaryczne] nie może powstać na drodze ewolucji, oznacza to, że wierzy w Boga, który celowo obdarzył zarodźce opornością na nasze leki, aby zagwarantować, że nadal będziemy zapadać na malarię. Rany, co za wspaniały gość”¹⁰. Jak jednak pisałem we wcześniejszym artykule poświęconym krytyce Behego przez Farinę, wypowiedź ta zdradza niezrozumienie argumentacji przedstawionej w Granicy ewolucji. Behe nie przeczy, że zarodźce malarii nabyły oporność na chlorochinę i inne leki przeciwmalaryczne. Wręcz przeciwnie. Zwraca uwagę, że oporność zarodźca na chlorochinę rzeczywiście powstała i pojawia się ona mniej więcej raz na każde 10²⁰ komórek. Następnie uczony wykorzystuje te dane do ekstrapolacji na przypadek wymagający dwukrotnie większej liczby współzależnych zmian do osiągnięcia określonego efektu. Wskazuje przy tym, że problem staje się znacznie poważniejszy w przypadku bardziej złożonych organizmów, takich jak duże ssaki, charakteryzujących się znacznie mniejszymi populacjami, dłuższym czasem pokolenia oraz niższym tempem mutacji. Dokładnie ten sam błąd w interpretacji teorii Behego Casey Luskin wytknął Nathanowi Lentsowi, a Farina zdaje się w całości go powielać¹¹. Jest to ewidentny błąd ze strony Fariny, do którego się on nie przyznaje.

Innym przykładem, który Farina po cichu pominął w swojej odpowiedzi – choć w tym przypadku mamy do czynienia raczej z błędem interpretacyjnym niż rzeczowym – jest jego twierdzenie, że istnieją zwierzęta odżywiające się fotosyntetyzującymi glonami, „które, jak się wydaje, są na dobrej drodze do tego, by na skutek endosymbiozy same stać się zdolne do fotosyntezy”¹². Na poparcie tej tezy Farina przywołał publikację zatytułowaną Horizontal Gene Transfer of the Algal Nuclear Gene psbO to the Photosynthetic Sea Slug Elysia chlorotica [Poziomy transfer jądrowego genu glonu psbO do fotosyntetyzującego ślimaka morskiego Elysia chlorotica]¹³. Jak zauważyłem w mojej pierwotnej odpowiedzi, artykuł ten omawia nabywanie plastydów przez ślimaka morskiego Elysia chlorotica poprzez zjadanie fotosyntetyzującego glonu Vaucheria litorea. Choć ponad 90% białek niezbędnych do metabolizmu plastydów jest kodowanych w genomie jądrowym glonu, plastydy te są w stanie przeprowadzać fotosyntezę wewnątrz organizmu ślimaka. W artykule wykazano, że niezbędne białka plastydowe dostarczane są przez samego ślimaka, a geny wspomagające fotosyntezę zostały nabyte w drodze poziomego transferu genów. Nie wiąże się to jednak z ewolucją jakichkolwiek nowych, złożonych cech. Geny i białka już istniały – zostały po prostu przeniesione z jednego organizmu do drugiego. W swoim filmie stanowiącym odpowiedź Farina nie odniósł się już do tego przykładu.

Kolejną kwestią, którą Farina pominął, jest jego stwierdzenie z poprzedniego filmu, jakoby „istniały jednokomórkowe glony, które w warunkach laboratoryjnych wyewoluowały, stając się na stałe organizmami wielokomórkowymi”¹⁴. Powołał się przy tym na pracę Herrona i współpracowników De novo origins of multicellularity in response to predation [Powstanie wielokomórkowości de novo w odpowiedzi na drapieżnictwo]¹⁵. W badaniu tym populacje jednokomórkowej zielenicy Chlamydomonas reinhardtii zostały poddane presji selekcyjnej poprzez wprowadzenie odżywiającego się przez filtrację drapieżnika – Paramecium tetraurelia. Zaobserwowano, że w dwóch (z pięciu badanych) populacjach rozwinęły się struktury wielokomórkowe. Populacje wielokomórkowe nie wykazywały jednak ruchliwości, a w powstałych strukturach wielokomórkowych nie wyewoluowały zróżnicowane typy komórek. Co więcej, jak zauważają autorzy pracy, „zdolność Chlamydomonas reinhardtii typu dzikiego do tworzenia palmelloidów [tj. struktur wielokomórkowych] pozwala sądzić, że populacja wyjściowa w naszym eksperymencie posiadała już zestaw mechanizmów umożliwiających wytwarzanie struktur wielokomórkowych”¹⁶. Chociaż szczepy, które wyewoluowały w trakcie eksperymentu, są obligatoryjnie wielokomórkowe (co oznacza, że wielokomórkowość stanowi niezbędny i trwały element ich cyklu życiowego), autorzy sugerują, że genetyczna podstawa wyewoluowanego fenotypu wielokomórkowości „obejmuje kooptację wcześniej istniejącej odpowiedzi plastycznej”¹⁷. Autorzy zauważają, że jeśli tak jest, to „przejście od cyklu życiowego opartego głównie na formach jednokomórkowych (lecz fakultatywnie wielokomórkowych) do cyklu obligatoryjnie wielokomórkowego mogło wymagać jedynie ekspresji genów biorących udział w tworzeniu palmelloidów z fakultatywnej na obligatoryjną”¹⁸. Innymi słowy, przejście od zdolności do egzystowania jako organizmy jednokomórkowe – przy jednoczesnym tworzeniu struktur wielokomórkowych w określonych warunkach – do trwałej wielokomórkowości mogło wiązać się z przejściem od możliwości włączania i wyłączania odpowiednich genów do ich trwałego pozostawania w stanie aktywnym. W gruncie rzeczy nie może to być zatem przykład wyewoluowania czegoś nowego, a w najlepszym razie – jedynie trwałego włączenia już istniejącej cechy. W rzeczywistości nic nowego tu nie wyewoluowało.

Mentalność żołnierza

Nieprzyznawanie się do błędów, gdy zostają one wytknięte, jest jedną z najpewniejszych oznak „mentalności żołnierza” – sposobu myślenia, w którym większą wagę przywiązuje się do obrony własnej strony niż do dochodzenia do prawdy i udoskonalania własnego obrazu rzeczywistości. Natomiast mentalność zwiadowcy jest otwarta na korygowanie błędów, ponieważ prawda ma pierwszeństwo przed zachowywaniem pozorów retorycznego zwycięstwa¹⁹. W następnym artykule ocenię komentarze Fariny dotyczące eksperymentu Lenskiego.

Jonathan McLatchie

Oryginał: Let’s Educate “Professor” Dave Farina on Evolution and Design, „Science & Culture Today” 2026, August 17 [dostęp: 16 X 2026].

Przekład z języka angielskiego: Adam Bechyne

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 16.10.2026

Chcesz wiedzieć więcej o teorii inteligentnego projektu? Zapraszamy do lektury książki Projekt życia.

Książka dostępna w księgarni Fundacji En Arche.

Literatura: