Ponowna ocena wkładu Lamarcka w rozwój myśli ewolucyjnejCzas czytania: 7 min

Jak się okazuje, wybuchła kontrowersja pomiędzy wiecznie przemądrzałym darwinistą Jerrym Coyne’em a współpracownikiem magazynu „Skeptic” Georgem Levinem. Przyczyną debaty stała się napisana przez Levine’a pochlebna recenzja¹ książki Jessiki Riskin The Power of Life²  [Siła życia], stanowiącej ponowną ocenę wkładu Jean-Baptiste’a Lamarcka w rozwój myśli ewolucyjnej. Ponieważ nie przeczytałem książki Riskin (Coyne także jej nie przeczytał), będę musiał przyjąć na wiarę większość argumentów Levine’a. Ten ostatni ma rację, że sam Karol Darwin, za sprawą swojej teorii pangenezy, opowiadał się za pewną formą ewolucji neolamarkowskiej. Nie jest to szczególnie kontrowersyjne stwierdzenie. Peter J. Bowler w obszernym (prodarwinowskim) dziele Evolution: The History of an Idea³ [Ewolucja: historia pewnej idei] stwierdził, że „Darwin przez całe życie pozostawał zwolennikiem pewnych elementów lamarkizmu oraz tego, co później nazwano dziedziczeniem mieszanym (łączeniem cech obojga rodziców). Obie te idee stanowiły integralną część jego światopoglądu”⁴.

Coyne i typowa dla niego zadziorność

Coyne, z właściwą sobie butną zadziornością, upiera się, że „Lamarck całkowicie błędnie zrozumiał, co napędzało ewolucję”⁵. Argumentuje, po pierwsze, że Lamarck utrzymywał, iż w świecie organicznym istnieje teleologiczny pęd ku złożoności; a po drugie, że adaptację ewolucyjną wyjaśnia „dziedziczenie cech nabytych”, czyli założenie, iż organizmy przystosowują się do środowiska, a przynajmniej część tych przystosowań jest przekazywana następnemu pokoleniu. Teoria pangenezy Darwina była z pewnością wariantem tej koncepcji, więc według kryteriów samego Coyne’a nawet Darwin przynajmniej w połowie podzielał błąd Lamarcka. Coyne zapewne w ogóle by się tym nie przejął, ponieważ wszystko to zostało rzekomo „skorygowane” w ramach syntezy neodarwinowskiej z lat trzydziestych i czterdziestych XX wieku (ale to temat na inną okazję).

Ogólnie biorąc, sposób, w jaki Coyne broni Darwina kosztem Lamarcka, wydaje się nieco przestarzały i przypomina argumentację, jakiej można by się spodziewać po kimś takim jak Ernst Mayr trzydzieści czy czterdzieści lat temu. Współczesne prace Evy Jablonki oraz Marion Lamb w znacznym stopniu przyczyniły się do tego, że ów żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku francuski przyrodnik i teoretyk ewolucji powrócił na pierwszy plan⁶. Interesujący szkic historyczny na ten temat znajdziemy w artykule Laurenta Loisona zatytułowanym Epigenetic Inheritance and Evolution: a Historian’s Perspective⁷ [Dziedziczenie epigenetyczne i ewolucja: spojrzenie historyka].

Kwestia teleologii

Pierwszy „punkt” (jeśli ktoś chce to tak nazwać) argumentacji Coyne’a dotyczy kwestii teleologii. Czy „błędem” jest twierdzić, że teleologiczny (celowy) pęd jest właściwy wszystkim organizmom żywym? Edmund Ware Sinnott, botanik i genetyk z Uniwersytetu Yale, uważał, że nie. W 1954 roku napisał:

Niezależnie jednak od wyznawanej filozofii trudno zaprzeczyć organizującemu i samoregulacyjnemu charakterowi układów protoplazmatycznych. Sądzę, że każdy, niezależnie od tego, czy jest zwolennikiem mechanicyzmu, witalizmu czy też organicyzmu, czy reprezentuje postawę „twardą”, czy „łagodną”, determinista czy indeterminista, zasadnie uzna ten fakt za wspólny fundament tak różnorodnych zjawisk jak regeneracja, homeostaza, regulacja instynktowna oraz świadome, celowe działanie. Jest to jedna z owych unifikujących koncepcji, która potrafi połączyć wiele różnych faktów w harmonijną całość. Teleologię, w jak najbardziej rzeczywistym sensie, można uznać za rdzeń i istotę biologii. Częste nadużywanie oraz nadmierne upraszczanie teleologii, które słusznie potępiamy, nie powinno powstrzymać nas przed uznaniem jej za fundamentalną.

Koncepcja ta pociąga za sobą jeszcze inne filozoficzne implikacje. Mianowicie zakłada ona, że regulacyjny, ukierunkowany i celowy sposób funkcjonowania organizmów żywych stanowi fundament życia psychicznego człowieka, a biologia i psychologia wyrastają z tych samych protoplazmatycznych korzeni. Odwieczne dylematy, takie jak wzajemna relacja ciała i umysłu, kwestia motywacji, podstaw osobowości, przeciwstawność determinizmu i wolności, a także geneza wartości są w ostatecznym rozrachunku problemami biologicznymi i wszystkie, jak sądzę, mogą zostać dzięki tej idei przynajmniej w pewnym stopniu naświetlone. Biolog nie będzie wprawdzie w stanie zupełnie tych problemów rozwiązać, jednak fakty i koncepcje przez niego przedstawione z całą pewnością okażą się mieć nieocenioną wartość dla filozofii w jej niezwykle trudnym dążeniu do zrozumienia człowieka oraz Wszechświata, w którym on żyje⁸.

Zagadnienia filozoficzne i metafizyczne

W drugim akapicie powyższego cytatu Sinnott sugeruje, że szeroko pojęta teleologia może odpowiedzieć na wiele różnych filozoficznych i metafizycznych pytań. Kwestie te podjął w dwóch książkach, z którymi warto się zapoznać⁹. Według Sinnotta odpowiedź materialistyczna była nazbyt uproszczona i pozostawała w sprzeczności z tym, co wiemy o naturze człowieka. Jak sam pisał:

Jeśli w żywej materii rodzi się cel, wyobrażenie, pragnienie, jakkolwiek byśmy to nazwali, które znajdują urzeczywistnienie w szlachetnym czynie, wspaniałym poemacie czy też nowym spojrzeniu na przyrodę, czy nie mówi nam to czegoś o wiele donioślejszego o owym niezwykłym procesie (który na najniższym ze swych poziomów określany jest prozaicznym terminem organizacji biologicznej), niż jest w stanie powiedzieć współczesna wiedza naukowa?¹⁰

W czasach nam bliższych fizjolog Scott Turner rozważył postawione przez Sinnotta pytanie i ostatecznie zgodził się, że teleologia jest niezbędna w nauce o życiu. W książce Purpose and Desire: What Makes Something „Alive” and Why Modern Darwinism Has Failed to Explain It¹¹ [Cel i dążenie: co sprawia, że coś jest „żywe” i dlaczego współczesny darwinizm nie potrafił tego wyjaśnić] przedstawił dogłębną i przemyślaną analizę zagadnienia teleologii. Co ciekawe, Turner dostrzega lamarkowskie skłonności samego Darwina, a do tego zestawienia dołącza także francuskiego kreacjonistę i przyrodnika Georgesa Cuviera.

Rehabilitacja Lamarcka

Jak napisał Turner:

Lamarck i Cuvier stanowią dla narracji darwinowskiej większe wyzwanie i nie tak łatwo je zbyć zabawnymi historiami o długich szyjach żyraf [jak czyni to Coyne]. Jeszcze bardziej kłopotliwe jest to, w jakim świetle stawia to poglądy samego Darwina: umieszczenie Lamarcka, Cuviera i Darwina razem w spójnej, alternatywnej narracji myśli ewolucyjnej (takiej, według której ewolucją nie kieruje ślepy mechanizm, lecz cel i dążenie, i która zamiast uwypuklać różnice między tymi trzema myślicielami), podkreśla to, co ich łączy – w czym byli do siebie podobni¹².

Rehabilitacja Lamarcka oraz znaczące prace czołowych badaczy w przeszłości (jak Sinnott) oraz współcześnie (jak Turner) nasuwają o wiele bardziej interesujący wniosek niż ten, do którego doprowadziła dyskusja nad książką Riskin. Ostatecznie nie mogę uznać ani Levine’a, ani Coyne’a za „zwycięzcę” owej debaty. Wygląda jednak na to, że w myśli ewolucyjnej to teleologia okazuje się najlepiej przystosowana do przetrwania!

Michael Flannery

Oryginał: Re-evaluating Lamarck’s Contribution to Evolutionary Thought, „Science & Culture Today” 2026, July 9 [dostęp: 25 IX 2026].

Przekład z języka angielskiego: Anna Wójcik, Jacek Uglik

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 25.9.2026

Chcesz wiedzieć więcej o Darwinie i historii ewolucjonizmu? Zapraszamy do lektury książki Zagadka niedokończonej książki Darwina.

Książka dostępna w księgarni Fundacji En Arche.

Literatura: