Obawy Darwina
Brytyjski powieściopisarz A.N. Wilson, autor biografii Darwina, porównał angielskiego przyrodnika do szekspirowskiego Hamleta. To całkiem niezła analogia. Darwin także był dręczony obawami. Zastanawiał się, czy tak twórczy proces jak ewolucja naprawdę mógł zostać zapoczątkowany przez tak niedynamiczny mechanizm jak „dobór naturalny” (a właściwie: uszlachetnienie). Możemy zasadnie przypuszczać, że także inni podzielali jego zastrzeżenia. Rozczarowanie darwinizmem jako możliwym do utrzymania wyjaśnieniem ewolucji zmusiło nieżyjącego już erudytę Arthura Koestlera do flirtu z lamarkowskimi ideami. Koestler podejrzewał, że przedstawiony przez Darwina mechanizm może być co najwyżej częścią większej całości. Twierdził (podobnie jak później Darwin), że „muszą istnieć inne zasady i siły działające na rozległym polu zjawisk ewolucyjnych”1.
Nawet Thomas Huxley, nazywany buldogiem Darwina, miał wątpliwości. Choć popierał teorię ewolucji, uważał jednocześnie dobór naturalny za – posługując się terminem z prawodawstwa szkockiego – „nieudowodniony” (co jest powszechnie rozumiane jako „winny, ale nie da się tego udowodnić”). Charles Lyell stanowczo stwierdził, że opisany przez Darwina proces doboru naturalnego nie mógł zachodzić w przyrodzie. Zupełnie nie dziwi więc, że z czasem Darwin zaczął poszukiwać uzupełniających teorii, by wesprzeć koncepcję doboru naturalnego. Miał on wówczas odwołać się do raz już odrzuconej lamarkowsko-erazmiańskiej idei używania i nieużywania organów jako jednego z czynników rozwoju biologicznego. Przykład tego znajdziemy w rozprawie ogłoszonej w 1871 roku, zatytułowanej O pochodzeniu człowieka2, w której Darwin próbował wytłumaczyć, jak doszło do rozwoju zdolności językowych. W jaki sposób – w wyniku nieukierunkowanego procesu doboru naturalnego – mogła rozwinąć się zdolność mowy oparta na wzajemnej współzależności siły sprawczej mózgu z wyspecjalizowanymi narządami aparatu mowy? Znamienne, że Darwinowi tak trudno było wyobrazić sobie tę synchronizację, iż ponownie sięgnął po lamarkowskie idee ewolucji. Angielski przyrodnik stwierdził:
Władze te [umysłowe – przyp. tłum.] u któregoś z protoplastów rodzaju ludzkiego musiały być [must have] znacznie więcej rozwinięte aniżeli u jakiejkolwiek dziś istniejącej małpy, i to nawet wtedy, gdy jeszcze mowa najprostszych kształtów nie weszła [could have] w użycie. Możemy więc śmiało przypuszczać, że ustawiczne używanie i rozwój mowy oddziaływały na umysł w ten sposób, iż przyzwyczajały go do opracowywania długich szeregów myśli3.
Idea używania i nieużywania organów opisująca czynnik napędzający procesy ewolucyjne jest oczywiście jawnym lamarkizmem. Dochodzimy więc do wniosku, że w 1871 roku stanowisko Darwina było ostrożniejsze niż w wydanym w roku 1859 O powstawaniu gatunków, w którym na temat doboru naturalnego wypowiadał się z nieporównanie większym entuzjazmem.
Filozoficzne trzęsienie ziemi
Dziadek Darwina, Erasmus, okazał się doskonałym przykładem spadkobiercy oświeceniowych uprzedzeń. Dokonane w XVII wieku odkrycia Isaaca Newtona z czasem przekształciły się w całościowy obraz kosmosu, który wyznaczał wzorce dla wszystkich obszarów intelektualnych poszukiwań4. Obecnie mamy ważne powody, by wątpić, czy oparty na mechanice klasycznej model jest w stanie wszystko wyjaśnić. Zdecydowanie sprzeczne z intuicją naukowe odkrycia ostatnich stu lat skłoniły wielu naukowców do przyznania, że oświeceniowe marzenie o objęciu całej rzeczywistości wspaniałą materialistyczną teorią było zbyt ambitne.
Oświeceniowy światopogląd mógł wciąż wydawać się przekonujący mniej więcej w latach 1860–1927. Dokonane między drugą połową lat dwudziestych a połową lat czterdziestych XX wieku odkrycia naukowe rzuciły jednakże wyzwanie założeniom Newtona. Należało gruntownie przemyśleć, czym tak naprawdę jest rzeczywistość. Zostaliśmy zachęceni do poważnego zastanowienia się nad miejscem, jakie zajmuje teoria Darwina w wyłaniającym się paradygmacie naukowym, który zdecydowanie podważył dawne pewniki. Współcześnie nasza ignorancja tego, co Lukrecjusz trafnie nazwał prawdziwą naturą rzeczy, została bezlitośnie obnażona. Stało się to za sprawą czołowych naukowców wieku XX, takich jak Max Planck, Albert Einstein, Niels Bohr, Werner Heisenberg, Carlo Rovelli oraz innych. Newtonowsko-oświeceniowy paradygmat się zachwiał. Werner Heisenberg, który w roku 1927 przedstawił słynną zasadę nieoznaczoności, jako pierwszy wykazał, że prawidłowości makroskopowego wszechświata Newtona zwyczajnie nie mają zastosowania w subatomowym świecie5. Ciekawie kwestię tę ujął genetyk J.B.S. Haldane: „Wszechświat jest nie tylko dziwniejszy, niż przypuszczamy, ale dziwniejszy, niż jesteśmy to sobie w stanie wyobrazić”6.
A zatem znajdujemy się dziś w sytuacji, w której musimy przyznać, że obraz świata, który uzyskaliśmy dzięki klasycznej mechanice Newtona, ma tak niewiele wspólnego z tym, co fizyka kwantowa mówi nam o ukrytej rzeczywistości, iż równie dobrze mogłyby one opisywać dwa zupełnie różne wszechświaty. Można nawet pokusić się o sugestię, że tendencja do wyłączania świata kwantowego z bezpośredniego rozważania (tak jakby był on czymś oddzielnym), może stanowić główny powód ograniczonego wpływu, jaki mają odkrycia fizyki kwantowej na współczesne materialistycznie zorientowane umysły7. Mimo to dwudziestowieczny brytyjski naukowiec Arthur Eddington dość wcześnie zrozumiał, że nadszedł czas, by ponownie zastanowić się, czym tak naprawdę jest rzeczywistość. Eddington zauważył, że jesteśmy zależni od sił znacznie przekraczających nasze zdolności pojmowania. W roku 1927 (kiedy Heisenberg ogłosił zasadę nieoznaczoności) religia stała się więc czymś całkowicie możliwym do zaakceptowania przez rozsądnego naukowca. Świadomie czy też nie, Eddington powtarzał twierdzenie jeszcze jednego starożytnego filozofa, Chryzypa: „jeśli na świecie istnieje coś, czego człowiek nie jest w stanie wytworzyć, to ten, kto to stwarza, musi być lepszy od człowieka”8.
Definicja rzeczywistości jest regularnie ograniczana lub wręcz zniekształcana, by wspierać przestarzały obraz świata. Wszystko to w służbie nowej formy obskurantyzmu faworyzowanej przez zwolenników nowego ateizmu9. Karol Darwin wydaje nam się o wiele bardziej nowoczesny niż jego współcześni apologeci, których niewzruszony materializm zbliża raczej do Erasmusa niż do jego bardziej znanego wnuka.
— Koniec części drugiej (ostatniej) —
Neil Thomas
Oryginał: Darwin’s Doubts, and Their Philosophical Implications, „Science & Culture Today” 2026, March 16 [dostęp: 8 VII 2026].
Przekład z języka angielskiego: Anna Wójcik i Jacek Uglik
Źródło zdjęcia: Pixabay
Ostatnia aktualizacja strony: 8.7.2026
Przypisy
- A. Koestler, The Case of the Midwife Toad, Hutchinson, London 1971, s. 129.
- Por. K. Darwin, O pochodzeniu człowieka, tłum. M. Ilecki, „Biblioteka Dzieł Naukowych”, Warszawa 1936.
- Tamże, s. 105.
- Por. M. du Sautoy, What We Cannot Know: From Consciousness To the Cosmos, the Cutting Edge of Science Explained, Fourth Estate, London 2017; C. Rovelli, Reality Is Not What It Seems: The Journey to Quantum Gravity, Penguin, London 2018.
- W świecie mikroskopijnych obiektów nie da się jednocześnie zmierzyć położenia obiektu i jego pędu. Logika newtonowska ma ściśle ograniczone zastosowanie w dziedzinie, w której można uzyskać jedynie wiedzę przybliżoną i gdzie króluje nowa zasada probabilizmu.
- J.B.S. Haldane, Possible Worlds and Other Essays, Chatto and Windus, London 1927, s. 286.
- Por. S. Taylor, Spiritual Science: Why Science Needs Spirituality to Make Sense of the World, Watkins Publishing, London 2018, s. 215.
- Sextus Empiricus, Scepticism, Man and God, s. 21.
- Por. R. Dawkins, D. Dennett, S. Harris, Ch. Hitchens, Czterej jeźdźcy apokalipsy. Jak zaczęła się ateistyczna rewolucja, tłum. P. Szwajcer, Wydawnictwo CiS, Warszawa 2019.
Literatura:
1. Coyne J.A., Ewolucja jest faktem, tłum. W. Studencki, M. Ryszkiewicz, Prószyński Media, Warszawa 2009.
2. Darwin K., Autobiografia i wybór listów. Dzieła wybrane, t. VIII, tłum. A. Iwanowska, A. Krasicka, J. Połtowicz, S. Skowron, „Biblioteka Klasyków Biologii”, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1960.
3. Darwin K., O pochodzeniu człowieka, tłum. M. Ilecki, „Biblioteka Dzieł Naukowych”, Warszawa 1936.
4. Darwin K., O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras w walce o byt, tekst polski na podstawie przekładu Sz. Dicksteina i J. Nusbauma opracowały J. Popiołek i M. Yamazaki, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009.
5. Dawkins R., Dennett D., Harris S., Hitchens Ch., Czterej jeźdźcy apokalipsy. Jak zaczęła się ateistyczna rewolucja, tłum. P. Szwajcer, Wydawnictwo CiS, Warszawa 2019.
6. Drever J., A Note on Hume's Pyrrhonism, „The Philosophical Quarterly” 1953, Vol. 3, No. 10, s. 40–50.
7. Feuerbach L., O istocie chrześcijaństwa, tłum. A. Landman, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1959.
8. Gillespie N., Charles Darwin and the Problem of Creation, University of Chicago Press, Chicago 1979.
9. Haldane J.B.S., Possible Worlds and Other Essays, Chatto and Windus, London 1927.
10. Kant I., Krytyka czystego rozumu, t. 1–2, tłum. R. Ingarden, „Biblioteka Klasyków Filozofii”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957.
11. Koestler A., The Case of the Midwife Toad, Hutchinson, London 1971.
12. Malleus P., Pyrrhonism: A Note on the Philosophical School, Pons Malleus 2025.
13. Poidevin Le R., Agnosticism: A Very Short Introduction, Oxford University Press, Oxford 2010.
14. Rovelli C., Reality Is Not What It Seems: The Journey to Quantum Gravity, Penguin, London 2018.
15. Sautoy du M., What We Cannot Know: From consciousness to the cosmos, the cutting edge of science explained, Fourth Estate, London 2017.
16.Sekstus Empiryk, Przeciw uczonym, tłum. Z. Nerczuk, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2007.
17. Sekstus Empiryk, Zarysy pyrrońskie, tłum. Z. Nerczuk, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2019.
18. Sextus Empiricus, Outlines of Pyrrhonism, transl. R.G. Bury, Harvard University Press, Cambridge 1933.
19. Sextus Empiricus, Scepticism, Man and God, transl. S.G. Etheridge, Wesleyan University Press, Middletown 1964.
20. Taylor S., Spiritual Science: Why Science Needs Spirituality to Make Sense of the World, Watkins Publishing, London 2018.
21. Thomas N., False Messiah: Darwinism as the God that Failed, Discovery Institute Press, Seattle 2025.
22. Thomas N., Fałszywy mesjasz. Dodatek o Darwinie i teizmie, tłum. A. Wójcik, J. Uglik, „W Poszukiwaniu Projektu” 2026, 25 lutego [dostęp: 11 V 2026].
23. Wittgenstein L., Tractatus Logico-Philosophicus, tłum. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.