Wątpliwości Darwina i ich filozoficzne implikacje. Część 1Czas czytania: 9 min

W ostatniej dekadzie życia Karol Darwin zaczął mieć wątpliwości co do własnej teorii doboru naturalnego. Ostatecznie przyznał on rację Charlesowi Lyellowi oraz innym uczonym. Stwierdził, że „naturalne uszlachetnienie”¹ byłoby znacznie trafniejszym określeniem niż dobór naturalny, ponieważ proces ten biernie uszlachetnia to, co już istnieje. Naturalne uszlachetnienie nie jest w stanie aktywnie tworzyć nowych części ciała i planów budowy organizmów w sposób postulowany przez teorię doboru naturalnego. To ustępstwo było oczywiście zgubne dla teorii angielskiego przyrodnika, co nazbyt często jest beztrosko ignorowane przez skrajnych darwinistów, którzy najwyraźniej chcą postrzegać dobór naturalny jako mechanizm prowadzący do rzeczywistych efektów. Darwin nie okazał się bezgranicznie dogmatyczny, gotów był zrewidować swe poglądy. W roku 1879 posunął się nawet do stwierdzenia, że jego (źle nazwana) teoria nie była sprzeczna z teizmem. Neal Gillespie zasugerował, że „rozdźwięk poglądów epistemologicznych” Darwina wynikał z faktu, że „na początku swej drogi naukowej usunął on teologię ze swych poglądów, lecz nie z własnego światopoglądu”². Dualizm w myśli Darwina można jednak tłumaczyć również jako odzwierciedlenie nawyków umysłu prawdziwego filozofa, oddanego badaniu kwestii egzystencjalnych i odrzucającego gotowe rozwiązania trudnych, lecz kluczowych zagadnień dotyczących życia.

Darwin, jak się zdaje, lubił zostawiać sobie furtkę: to cecha charakteru, którą większość ludzi (jeśli nie wszyscy) by pochwaliła. Filozoficzne rozważania angielskiego przyrodnika wpisują się raczej w ideał badań naukowych motywowanych pragnieniem zgłębiania świata natury niż próbą narzucenia jednego, nadrzędnego wyjaśnienia.

Dekonstrukcja wielkich narracji i prawd absolutnych

W ocenie poglądów Darwina panuje tendencja do redukcjonizmu i upraszczania. A o wiele stosowniejsze byłoby uznanie uczciwości człowieka, który w odpowiedzi na sugestie innych naukowców poddał swoje dzieło O powstawaniu gatunków³ pięciu znaczącym rewizjom. W opublikowanej przeze mnie niedawno książce, zatytułowanej False Messiah⁴ [Fałszywy mesjasz], zaryzykowałem sugestię, że otwartość umysłu Darwina, która zapobiegła skostnieniu i przerodzeniu się idei w dogmaty, mogła uczynić z niego do pewnego stopnia pyrronistę⁵. Starożytny grecki filozof Pyrron wątpił, czy ludzkość ma wystarczające podstawy do twierdzenia z absolutną pewnością, że posiada jakąkolwiek wiedzę. Co (jeśli cokolwiek) może łączyć Darwina z tym nurtem starożytnej filozofii?

Wpływ pyrronizmu na myśl europejską

Nazywając Darwina pyrronistą, ani przez chwilę nie sugerowałem, że posiadał on niezbędną wiedzę na temat antyku i mógł znać (współcześnie w większej części utracone) dzieło starożytnego myśliciela. Poglądy Pyrrona ciężko w każdym razie nazwać ezoteryczną czy trudną do zrozumienia filozofią. Równie dobrze mogłyby one spontanicznie pojawić się w wielu różnych kulturach w procesie „poligenezy” (by użyć terminu z zakresu antropologii). Niektórzy mogliby je nawet nazwać „memem”! Bezpośrednio czy też pośrednio wpływały one jednak na myśl europejską na przestrzeni wielu epok filozoficznych aż do czasów postmodernizmu włącznie. W czasach postrenesansowych Michel de Montaigne, Pierre Bayle oraz David Hume uznawani byli za spadkobierców Pyrrona⁶, podobnie jak Charles Sanders Peirce, William James, John Dewey, Søren Kierkegaard, Fryderyk Nietzsche, Martin Heidegger i nawet Jean-Paul Sartre. Jak bowiem zauważa Pons Malleus: „w samym sercu filozofii egzystencjalnej znajduje się głęboko zakorzeniony sceptycyzm względem pewników metafizycznych oraz obiektywnych prawd”⁷. Jest to trend zgodny z „pełnym wątpliwości” podejściem Pyrrona wobec bezpodstawnych roszczeń do prawdy.

Krótka historyczno-filozoficzna dygresja pomoże rzucić więcej światła na podobieństwa pomiędzy poglądami Pyrrona i koncepcjami pojawiającymi się w późniejszych wiekach. Pyrron urodził się w IV wieku przed Chrystusem w greckim mieście Elida i mógł zniknąć z kart historii, gdyby jego poglądy nie zostały zachowane przez późniejszego filozofa Sekstusa Empiryka (żyjącego w latach ok. 160–210 naszej ery) w dziele zatytułowanym Zarysy pyrrońskie⁸. Od Sekstusa wiemy, że Pyrron napisał kilka dzieł przeciwko, jak to określał, dogmatykom (za których uznawał logików, fizyków i etyków) oraz pracę składającą się z kilkunastu ksiąg – Przeciw uczonym⁹; do uczonych zaś zaliczał gramatyków, retoryków, geometrów, arytmetyków, astrologów, a nawet muzyków – naprawdę wszechstronna lista!

Nie oszczędził krytyki nawet religii, przynajmniej w rozumieniu, jakie w owych czasach było powszechne. Tysiące lat przed publikacją dzieła Ludwiga Feuerbacha O istocie chrześcijaństwa¹⁰ Pyrron formułował poglądy, które uznalibyśmy za kwintesencję feuerbachizmu. Filozof grecki twierdził, że „nasze wyobrażenia bogów w większej mierze odzwierciedlają ludzkie obawy niż boską rzeczywistość”¹¹. Można wyobrazić sobie Pyrrona przytakującego słowom św. Tomasza z Akwinu, że „Bóg jako byt transcendentny wykracza poza ramy ludzkiego poznania” oraz z aprobatą odnoszącego się do „negatywnej teologii” św. Anzelma z Canterbury, która prowadzi do uznania, że Bóg przynależy do transcendentnej rzeczywistości i jest „czymś, ponad co nic większego nie może być pomyślane”¹². Jeśli chodzi o niepoznawalność Boga, nietrudno wyobrazić sobie Pyrrona popierającego wyrażoną przez Immanuela Kanta słynną dwoistość: świat objawiający się nam w postaci zmysłowo poznawalnych zjawisk oraz świat „noumenów”, który jest dla nas niedostępny.

Sekstus podkreślał, że Pyrron nie był nihilistą, lecz raczej sceptykiem w oryginalnym greckim sensie tego słowa – kimś, kto pyta lub prowadzi badania. Kiedy taki sceptyk napotyka logiczny impas, zamiast powoływać się na losowe, wyssane z palca teorie, powinien raczej zgłębić owo zagadnienie w nadziei, że wyjaśnienie nadejdzie z czasem. Jeśli zaś rozstrzygnięcie nie pojawi się nigdy, badacz powinien to ze spokojem przyjąć. Jedynie dzięki akceptacji, że pewne aspekty ludzkiego życia pozostaną niewyjaśnione, możemy osiągnąć stan ataraksji: spokoju, kiedy umysł jest niedręczony przez niepojęte imponderabilia, a zatem nieskłonny do sprzeczek.

Hasłem przewodnim filozofii pyrrońskiej było epoché – umiejętność zawieszenia sądu (angielski poeta Samuel Taylor Coleridge określił później tę predyspozycję terminem „zdolności negatywnej”). Sekstus relacjonuje, że według Pyrrona wiedza ludzka zależy od zdolności zmysłowych oraz procesów poznawczych. Wyprzedzał on tym twierdzeniem Kanta, który w Krytyce czystego rozumu¹³ kwestionował fundamenty naszej (postulowanej) wiedzy. Było to tak sprzeczne z filozoficzną ortodoksją, że redaktor dzieła Sekstusa, R.G. Bury, odważył się na niestosowne porównanie z „marzycielem, pijakiem, szaleńcem mającym wizję prawdy, o której istnieniu jest głęboko przekonany”¹⁴. Pozwalając sobie na uszczypliwość, możemy stwierdzić, że żaden pyrronista nigdy nie zatytułowałby książki Ewolucja jest faktem¹⁵  – tak jak to uczynił profesor Jerry Coyne. Zgodnie z terminologią Pyrrona, sformułowanie Coyne’a stawia go w jednym szeregu z dogmatykami, którzy „twierdzą, że znaleźli już prawdę i nie muszą szukać dalej”¹⁶. Pyrron zwykle w takich sytuacjach zalecał, by (antycypując wypowiedziane kilka tysięcy lat później słynne słowa Ludwiga Wittgensteina)¹⁷ ćwiczyli się w afazji, a więc w niemówieniu, w ciszy.

— Koniec części pierwszej —

Neil Thomas

Oryginał: Darwin’s Doubts, and Their Philosophical Implications, „Science & Culture Today” 2026, March 16 [dostęp: 3 VII 2026].

Przekład z języka angielskiego: Anna Wójcik i Jacek Uglik

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 3.7.2026