Streszczenie
Darwinowska teoria ewolucji w pewnej mierze wyrastała z określonego kontekstu zewnętrznego – ukształtował ją intelektualny klimat początku XIX wieku, a zwłaszcza ówczesny sposób postrzegania świata przyrody. Kwestie te oraz ich wpływ stały się przedmiotem zainteresowania uczonych. Nie zbadano jednak w pełni roli koncepcji projektu nieadaptacyjnego. Szczególnie istotny – choć często niezauważany – jest fakt, że Darwin wymagał przyjęcia religijnej doktryny projektu adaptacyjnego, a jednocześnie odrzucał religijną doktrynę projektu nieadaptacyjnego. W niniejszym artykule analizuję te zagadnienia oraz ich wpływ na darwinowską teorię ewolucji. Wskazuję, że koncepcje te odegrały ważną rolę zarówno w formułowaniu teorii Darwina, jak i w jej uzasadnianiu. Ujawniają one przy tym jedno z podstawowych założeń teologicznych tej teorii: Stwórca nie tworzyłby projektów nieadaptacyjnych. Przedmiotem artykułu jest to przekonanie oraz jego kontekst.
1. Wprowadzenie
W O powstawaniu gatunków Karol Darwin przedstawiał występowanie nieadaptacyjnych struktur i zachowań jako mocny argument na rzecz teorii ewolucji. W jego ocenie świadectwa te były na tyle przekonujące, że mogły prowadzić bezpośrednio do wniosku o wspólnocie pochodzenia:
Na przykład trudno byłoby uwierzyć, że zaopatrzone w błony nogi fregaty lub gęsi górskiej przynoszą szczególny pożytek tym ptakom; trudno też przyjąć, iż te same kości w ręce małpy, w przednich kończynach konia, w skrzydle nietoperza i w płetwie foki są szczególnie użyteczne dla wszystkich tych zwierząt. Możemy śmiało przypisać te cechy dziedziczności1.
Darwin podał tu dwa przykłady struktur nieadaptacyjnych: błony pławne u niektórych organizmów nieprowadzących wodnego trybu życia oraz podobne kości pełniące odmienne funkcje u różnych gatunków. W żadnym z tych przypadków struktury te nie wydawały się optymalne ani specjalnie przystosowane do potrzeb poszczególnych gatunków. Zdaniem angielskiego przyrodnika nasuwało to wniosek, że zostały one odziedziczone po wspólnym przodku. Argument ten zakładał jednak przyjęcie określonej doktryny teologicznej. Aby to zrozumieć, musimy rozważyć, jak teoria ewolucji i koncepcja niezależnego stworzenia wyjaśniają występowanie struktur nieadaptacyjnych.
Darwinowskie wyjaśnienie ewolucyjnego pochodzenia tych struktur komplikowały dwa dodatkowe problemy: złożoność narządów i cechy o mniejszym znaczeniu. Aby wyjaśnić, jak wyewoluowały struktury złożone (takie jak oko) oraz drobne cechy (jak barwa skóry i sierści czworonogów), Darwin musiałby wykazać, że dobór naturalny potrafi wytworzyć zarówno niezwykłą złożoność, jak i subtelne szczegóły. Tymczasem struktury nieadaptacyjne – na przykład podobne kości pełniące odmienne funkcje u różnych gatunków – zdawały się wymykać działaniu doboru naturalnego. Wyjaśnienie Darwina, że przemiany te „nie przekształcą określonego układu kości”2, można uznać za stosowanie podwójnych standardów. Innymi słowy, zależnie od rozpatrywanego przykładu dobór naturalny miał albo ogromne możliwości, albo podlegał ograniczeniom.
Zdaniem Darwina dla koncepcji niezależnego stworzenia problem ten był znacznie poważniejszy. W odniesieniu do podobieństwa kości stwierdził on na przykład: „Nie ma rzeczy bardziej beznadziejnej niż próba wyjaśnienia podobieństwa planu budowy członków tej samej gromady za pomocą użyteczności lub celowości”3. Podążał tu za Richardem Owenem, który przekonująco argumentował przeciwko wyjaśnianiu podobieństwa struktur u różnych gatunków przez odwołanie do przyczyn celowych, dostarczając tym samym Darwinowi mocnego uzasadnienia4.
Argument ten ma zatem charakter kontrastowy. Świadectwa silnie przemawiają za teorią ewolucji, ponieważ wykluczają alternatywne wyjaśnienie – koncepcję niezależnego stworzenia. Jak wskazał Elliott Sober, nawet jeśli dane świadectwo samo w sobie nie przemawia szczególnie mocno za wspólnotą pochodzenia, nabiera dużej mocy, gdy w świetle alternatywnego wyjaśnienia jest skrajnie mało prawdopodobne5. Darwin wielokrotnie przywoływał różne przykłady struktur nieadaptacyjnych jako mocne potwierdzenie teorii ewolucji. Jak zauważył Stephen Jay Gould: „osobliwe układy i dziwaczne rozwiązania są dowodem ewolucji – to drogi, którymi rozsądny Bóg nigdy by nie poszedł, lecz którymi proces przyrodniczy, ograniczony przez swą historię, musi podążać”6. Rozumowanie Darwina można zatem przedstawić następująco:
- Gatunki albo zostały stworzone niezależnie od siebie, albo powstały w wyniku ewolucji.
- Gdyby gatunki zaprojektował Stwórca, miałyby one wyłącznie cechy adaptacyjne.
- U gatunków obserwuje się jednak niekiedy cechy nieadaptacyjne.
- Zatem gatunki nie zostały zaprojektowane, lecz musiały powstać w wyniku ewolucji.
Innymi słowy, projekty nieadaptacyjne nie stanowiły bezpośrednich świadectw na rzecz teorii ewolucji, ale wskazywały na nią pośrednio, podważając koncepcję stworzenia. Darwin dysponował wieloma przykładami, które wzmacniały ten mocny argument. Niemniej uzasadnienie to miało także słaby punkt. Jak zauważyło wielu komentatorów, jego siła zależy od leżącego u jego podstaw twierdzenia teologicznego o tym, jak Stwórca projektowałby gatunki7. Argument ten opierał się na niewypowiedzianym wprost założeniu, że Stwórca kierowałby się zasadą użyteczności i stwarzał wyłącznie doskonale przystosowane organizmy. Słaby punkt rozumowania Darwina tkwił w przesłance: „Gdyby Stwórca zaprojektował gatunki, miałyby one wyłącznie cechy adaptacyjne”. Cała konstrukcja argumentu opierała się na tym założeniu. Dopuszczenie doktryny, według której Stwórca nie kieruje się wyłącznie użytecznością, pozbawia ten argument mocy. Innymi słowy, skoro przesłanka miała charakter teologiczny, można było ją podważyć na gruncie teologii. Co więcej, uczyniono to na długo przed Darwinem.
W XVIII i XIX wieku brytyjscy teologowie naturalni znajdowali w całej przyrodzie świadectwa istnienia Stwórcy. Dopatrywali się ich zwłaszcza w doskonale przystosowanych strukturach organizmów. Rozumowanie było wówczas proste: złożoność funkcjonalna i przystosowanie wskazują na projektanta. Jednak również struktury nieadaptacyjne mogły wskazywać na Jego istnienie. Aby zrozumieć tę kategorię świadectw na rzecz projektu, wystarczy przypomnieć wezwanie Jezusa, by przyjrzeć się liliom [„A o odzienie czemu się zbytnio troszczycie? Przypatrzcie się liliom na polu, jak rosną: nie pracują ani przędą. A powiadam wam: nawet Salomon w całym swoim przepychu nie był tak ubrany jak jedna z nich” (Mt 6,28–29)]. Świadectwem nie jest tu funkcja ani przystosowanie, lecz wartość estetyczna – choćby piękno lub zachwyt odczuwany przez obserwatora. Właśnie do takich świadectw odwoływali się teologowie naturalni. Przywoływali oni również inne kategorie projektu nieadaptacyjnego, jak uporządkowanie, harmonia, różnorodność czy radość, jaką dana struktura sprawia wyposażonemu w nią stworzeniu. Stwórca mógł więc zaprojektować swoje dzieło z myślą o rozmaitych celach nieadaptacyjnych.
A co, jeśli błony pławne u gatunków nieprowadzących wodnego trybu życia oraz podobne kości u rozmaitych organizmów stanowiły część szerszego planu, wykraczającego poza samą użyteczność? Niektóre fragmenty Biblii przedstawiają projekty jako wynik suwerennego wyboru Boga, nie podając żadnego uzasadnienia. Na przykład w końcowych rozdziałach Księgi Hioba Bóg gani ludzi za próby racjonalnego uzasadniania Jego dzieła. Przewodnią myśl tej wypowiedzi wyraża retoryczne pytanie: „Gdzieś był, gdy zakładałem ziemię?” [Hi 38,4]. W niektórych miejscach Bóg wskazuje jako przykłady swojego dzieła projekty, które wydają się nieoptymalne, a nawet nieadaptacyjne – takie jak uparty osioł ignorujący okrzyki poganiacza czy nieroztropna strusica pozostawiająca jaja bez ochrony, przez co zostają one zdeptane (Hi 39). Ten ostatni przypadek był kolejnym przywoływanym przez Darwina przykładem projektu nieadaptacyjnego, który miał przemawiać na rzecz teorii ewolucji:
Kilka samic strusi (przynajmniej w Ameryce Południowej) łączy się i składa kilka jaj najpierw w jednym, a później w drugim gnieździe; jaja te są wysiadywane przez samce. […] Instynkt ten jednak u amerykańskiego strusia jeszcze nie osiągnął doskonałości, zaskakująco bowiem wiele jaj leży rozrzuconych po równinach, tak że w ciągu jednego dnia poszukiwań zebrałem nie mniej niż 20 pozostawionych samym sobie i zniszczonych jaj8.
Strusie jaja rozrzucone po równinach były przykładem braku użyteczności. Ten i inne przykłady nieadaptacyjnych instynktów i zachowań nie wzmacniały wprawdzie bezpośrednio świadectw na rzecz teorii Darwina, dostarczały jednak kolejnych wskazówek pośrednio za nią przemawiających:
Nie twierdzę, że fakty podane w tym rozdziale w znaczącym stopniu wzmocniły moją teorię, ale też żaden z omawianych tu trudnych przypadków, o ile mogę sądzić, jej nie obala. Natomiast fakt, że instynkty nigdy nie są absolutnie doskonałe, ale bywają omylne; […] i wreszcie, że reguła historii naturalnej Natura non facit saltum obowiązuje zarówno wobec instynktów, jak i wobec budowy ciała oraz że łatwo ją wyjaśnić za pomocą powyższych poglądów, inną drogą natomiast wytłumaczyć się jej nie da – wszystko to potwierdza teorię doboru naturalnego9.
Formułując ten argument, Darwin doskonale zdawał sobie sprawę, że przyjmuje istotne założenie teologiczne. Uzależnił bowiem teorię ewolucji od doktryny utylitaryzmu, zgodnie z którą Bóg stworzyłby świat doskonale przystosowany. Angielski przyrodnik nie dopuszczał możliwości, by Stwórca celowo tworzył rozwiązania nieadaptacyjne, na przykład z myślą o celach, takich jak piękno, różnorodność, harmonia i uporządkowanie. Gdyby jednak było inaczej, jego teoria ległaby w gruzach:
Ostatnie uwagi skłaniają mnie do powiedzenia kilku słów o niedawnym proteście części przyrodników przeciwko doktrynie utylitarianizmu, zgodnie z którą każdy szczegół budowy powstał dla dobra jego posiadacza. Sądzą oni, że wiele szczegółów budowy zostało stworzonych dla piękna, aby zachwycały człowieka, lub też po prostu dla rozmaitości. Gdyby ten pogląd był słuszny, byłby absolutnie fatalny dla mojej teorii10.
Ten fragment wyraźnie wskazuje, że Darwin wymagał przyjęcia ściśle utylitarnej doktryny stworzenia lub projektu, dopuszczającej jedynie struktury adaptacyjne. Proponowane przez teologów naturalnych wyjaśnienia nieadaptacyjne – zgodnie z którymi struktury zostały stworzone po to, by ludzie mogli podziwiać ich piękno, dla samej różnorodności lub ku radości człowieka albo Stwórcy (ten ostatni cel dodano w szóstym wydaniu O powstawaniu gatunków) – byłyby „absolutnie fatalne” dla teorii Darwina. W tym fragmencie Darwin jasno wskazał, że jego teoria zależała od twierdzenia teologicznego o sposobie działania Stwórcy.
Peter Bowler wyjaśniał, że „teoria Darwina ma charakter utylitarny, ponieważ uznaje przystosowanie za siłę napędową ewolucji: gatunki zyskują nowe struktury, gdyż struktury te są użyteczne”11. Jednak takie określenie mechanizmu darwinowskiego jako utylitarnego pomija przyjęte przez przyrodnika założenia teologiczne. Owszem, mechanizm ten można uznać za utylitarny, ale doktryna utylitaryzmu jest znacznie głębiej zakorzeniona w teorii ewolucji. Trafniej byłoby zatem określić tę teorię jako utylitarną w sensie teologicznym. Koncepcja Darwina wymagała zatem przyjęcia określonego założenia teologicznego dotyczącego sposobu stwarzania. Gdyby założenie to okazało się fałszywe, podważałoby to samą teorię ewolucji. Przypomnijmy, że Darwin stwierdził: „[pogląd przeciwny] byłby absolutnie fatalny dla mojej teorii”.
Omawiając ten fragment, Owen Anderson uznał, że Darwin odnosił się w nim do mechanizmu zmian adaptacyjnych. Anderson zauważył, że darwinowskie „wyjaśnienie opiera się na utylitarnym założeniu, zgodnie z którym zmiany zachodzą z korzyścią dla gatunku, a odwołując się do działania tych samych sił w przeszłości co obecnie, musimy uwzględnić ogromne przedziały czasowe, aby wyjaśnić to, co dziś obserwujemy. Sam Darwin zauważył, że wszelkie trudności związane z utylitaryzmem przekładają się na trudności dla jego teorii”12.
Darwin nie rozpoznałby własnego stanowiska w rekonstrukcji Andersona, ponieważ stanowi ona dokładne przeciwieństwo tego, co sam dziewiętnastowieczny uczony twierdził. Wbrew temu, co utrzymywał Anderson, angielski przyrodnik nie odnosił się do mechanizmu zmian adaptacyjnych, lecz do zasad, którymi miałby się kierować Bóg przy stwarzaniu gatunków. Nie formułował też ogólnego twierdzenia, że „wszelkie trudności związane z utylitaryzmem przekładają się na trudności dla jego teorii”. Takie stwierdzenie nie miałoby sensu, skoro zaraz potem Darwin z triumfem przedstawił występujące w przyrodzie struktury nieadaptacyjne (jak błony pławne u gęsi górskiej) jako mocne dowody na rzecz swojej teorii. Wbrew twierdzeniu Andersona trudności związane z utylitaryzmem nie rzutowały na darwinowską teorię ewolucji. Wręcz przeciwnie, sedno argumentacji Darwina tkwiło w uznaniu struktur nieadaptacyjnych za mocne potwierdzenie jego teorii, o czym świadczy dalszy ciąg jego wywodu w O powstawaniu gatunków. Sposób, w jaki Anderson przedstawił to stanowisko, świadczy o głębokim niezrozumieniu zarówno poglądów Darwina, jak i ewolucjonizmu.
Jak wyjaśniam w niniejszym artykule, z perspektywy religijnej Darwin wymagał przyjęcia koncepcji projektu adaptacyjnego. Mówiąc najprościej, gdyby gatunki zaprojektował Stwórca, byłyby one doskonale przystosowane. Darwin wymagał zatem przyjęcia doktryny projektu wyłącznie adaptacyjnego. Jednak z perspektywy empirycznej stanowczo argumentował, że w przyrodzie obserwuje się projekty nieadaptacyjne. Religia nakazywała przyjęcie utylitarnej doktryny projektu, tymczasem przyroda ujawniała projekty nieadaptacyjne.
Darwin wymagał przyjęcia tego warunkowego założenia teologicznego, ponieważ alternatywne koncepcje, dopuszczające różne kategorie projektu nieadaptacyjnego, stanowiły zagrożenie dla jego teorii, gdyż mogłyby pozbawić mocy argumenty za nią przemawiające. Następnie Darwin stanowczo przekonywał, że w przyrodzie doskonałego przystosowania się nie obserwuje. Wielokrotnie podkreślał ten wniosek na kartach O powstawaniu gatunków. Do jego ulubionych dowodów należały struktury zbudowane według tego samego schematu, lecz pełniące różne funkcje, oraz struktury szczątkowe. Przywoływał jednak również wiele innych przykładów, jak błony pławne u gęsi górskiej. Na tej podstawie uczony z triumfem i pełnym przekonaniem stwierdzał, że jedynym właściwym wyjaśnieniem istnienia takich struktur jest dziedziczność cech.
Anderson przedstawił Darwina tak, jakby ten odnosił się do mechanizmu ewolucji, podczas gdy w rzeczywistości Darwin formułował znacznie dalej idące twierdzenie dotyczące projektu – w przywołanej wypowiedzi nie zajmował się bowiem wspomnianym mechanizmem. Twierdził natomiast, że gdyby gatunki zostały stworzone lub zaprojektowane, ich struktury musiałyby być adaptacyjne. Tymczasem liczne struktury nieadaptacyjne występujące w przyrodzie przeczą temu oczekiwaniu. Twierdzenia Darwina nie są bynajmniej oczywiste i wymagają wnikliwej analizy. Rodzą pytania o naturę przystosowania, historyczną rolę projektów nieadaptacyjnych w teologii naturalnej przed Darwinem, teoretyczne obciążenie obserwacji, granice wiedzy, kryteria demarkacji, ocenę teorii oraz rolę teologii w nauce.
W niniejszym artykule analizuję twierdzenie Darwina, że jego teoria wymaga przyjęcia określonej doktryny teologicznej, zgodnie z którą Stwórca nie tworzyłby projektów nieadaptacyjnych. Nie rozstrzygam jednak, czy opieranie się na doktrynach teologicznych lub wykorzystywanie ich w nauce jest uzasadnione. Nie oceniam również pod tym względem stanowiska samego Darwina. Krótko mówiąc, nie formułuję żadnych twierdzeń filozoficznych dotyczących opierania teorii naukowej na teologii. Z punktu widzenia niniejszego artykułu wpływ twierdzeń teologicznych na wartość logiczną teorii naukowej może być pozytywny, negatywny lub neutralny. Nie badam również biograficznych źródeł odwoływania się przez Darwina do teologii ani nie sugeruję, że powinien był on zmienić swoje poglądy lub zrezygnować z takich odwołań. Poza zakresem artykułu pozostają także ogólniejsze rozważania na temat teologii naturalnej, jej przedstawicieli oraz jej związków z myślą Darwina i teorią ewolucji. Koncentruję się wyłącznie na roli projektu adaptacyjnego i nieadaptacyjnego w rozwoju ewolucjonizmu.
Cornelius Hunter
Oryginał: The Role of Non-Adaptive Design Doctrine in Evolutionary Thought, „Religions” 2021, Vol. 12, No. 4, numer artykułu: 282, https://doi.org/10.3390/rel12040282 (CC BY 4.0) [dostęp: 18 XI 2026].
Przekład z języka angielskiego: Dariusz Sagan
Źródło zdjęcia: Pixabay
Ostatnia aktualizacja strony: 18.11.2026
Chcesz wiedzieć więcej o historii ewolucjonizmu? Zapraszamy do lektury książki Zagadka niedokończonej książki Darwina.
Książka dostępna w księgarni Fundacji En Arche.
Przypisy
- K. Darwin, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras w walce o byt, tekst polski na podstawie przekładu S. Dicksteina i J. Nusbauma opracowały J. Popiołek i M. Yamazaki, „Biblioteka Klasyków Nauki”, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 186 (wyróżnienia dodano) [na podstawie drugiego wydania O powstawaniu gatunków].
- Tamże, s. 402 [na podstawie drugiego wydania O powstawaniu gatunków].
- Tamże, s. 402 [na podstawie drugiego wydania O powstawaniu gatunków].
- Por. R. Owen, On the Nature of Limbs: A Discourse, John van Voorst, London 1849, s. 10.
- Por. E. Sober, Modus Darwin, „Biology and Philosophy” 1999, Vol. 14, No. 2, s. 253–278, https://doi.org/10.1023/A:1006626115852; tenże, Evidence and Evolution: The Logic Behind the Science, Cambridge University Press, Cambridge 2008, https://doi.org/10.1017/CBO9780511806285; tenże, Did Darwin Write the Origin Backwards?, „Proceedings of the National Academy of Sciences” 2009, Vol. 106, Suppl. 1, s. 10048–10055, https://doi.org/10.1073/pnas.0901109106.
- S.J. Gould, The Panda’s Thumb, w: tegoż, The Panda’s Thumb: More Reflections in Natural History, W.W. Norton and Company, New York 1980, s. 20 [19–26].
- Por. P. Nelson, The Role of Theology in Current Evolutionary Reasoning, „Biology and Philosophy” 1996, Vol. 11, No. 4, s. 493–517, https://doi.org/10.1007/BF00138329; C. Hunter, Darwin’s God: Evolution and the Problem of Evil, Brazos Press, Grand Rapids 2001; S. Dilley, Rola teologii w książce Karola Darwina „O powstawaniu gatunków”, tłum. G. Malec, „Filozoficzne Aspekty Genezy” 2022, t. 19, nr 2, s. 87–140, https://doi.org/10.53763/fag.2022.19.2.208; C. Hunter, Darwin’s Principle: The Use of Contrastive Reasoning in the Confirmation of Evolution, „HOPOS: The Journal of the International Society for the History of Philosophy of Science” 2014, Vol. 4, No. 1, s. 106–149, https://doi.org/10.1086/675437.
- K. Darwin, O powstawaniu gatunków, s. 205 [na podstawie drugiego wydania O powstawaniu gatunków].
- Tamże, s. 225–226 (wyróżnienia dodano) [na podstawie drugiego wydania O powstawaniu gatunków].
- Tamże, s. 186 [na podstawie drugiego wydania O powstawaniu gatunków].
- P.J. Bowler, Evolution: The History of an Idea, 25th Anniversary Edition, University of California Press, Berkeley 2009, s. 145.
- O. Anderson, The Natural Moral Law: The Good after Modernity, Cambridge University Press, Cambridge 2012, s. 150, https://doi.org/10.1017/CBO9781139030649.


