Pochodzenie, przeznaczenie i inteligentny projektCzas czytania: 6 min

W 2026 roku przypada 40. rocznica wydania książki nieżyjącego już doktora Roberta Gange’a (1936–2019) Origins and Destiny¹ [Pochodzenie i przeznaczenie]. Autor był inżynierem i badaczem specjalizującym się w kriogenice oraz teorii informacji. Szeroko omawiał również kwestię świadectw naukowych przemawiających za istnieniem Stwórcy².

Egzemplarz Origins and Destiny trafił w moje ręce niedługo po ukazaniu się tej książki.  Byłem wówczas młodym fizykiem po doktoracie. A zawarte w Origins and Destiny fundamentalne argumenty na rzecz biologicznego projektu – odwołujące się do fizycznych podstaw teorii informacji – odegrały kluczową rolę w ukształtowaniu mojego przekonania, że opieranie się wyłącznie na procesach przyrodniczych nie wystarczy, aby wyjaśnić powstanie życia. O dorobku doktora Gange’a miałem już okazję pokrótce wspomnieć w jednym z moich poprzednich artykułów³.

Prymat inteligencji nad naturalizmem

W niniejszym tekście skupię się na niezwykle istotnym dla mnie wkładzie Gange’a w naukowe uzasadnienie tezy, że obserwowany projekt wymaga inteligencji jako swojego źródła i nie daje się wyjaśnić wyłącznie w kategoriach naturalistycznych.

Gange wychodzi od analizy danych kosmologicznych wskazujących na początkowy moment istnienia materialnego Wszechświata. Autor w sposób rzeczowy odnosi się do nowszych koncepcji z zakresu fizyki teoretycznej, takich jak inflacja kosmologiczna czy fluktuacje kwantowe. A następnie wykazuje, że nie stanowią one adekwatnego (naturalistycznego) wyjaśnienia Wielkiego Wybuchu. Jak już wskazywałem w mojej recenzji książki Battle of the Big Bang⁴[Bitwa o Wielki Wybuch], kolejne cztery dekady intensywnych badań naukowych nie zdołały podważyć tezy o istnieniu transcendentnego Projektanta oraz Pierwszej Przyczyny Wszechświata⁵.

W ósmym rozdziale Origins and Destiny Gange zastanawia się, „czy Ziemia została zaprojektowana przez inteligencję?”⁶. Odnosząc się do ekosystemu umożliwiającego istnienie ponad 10 mln gatunków, identyfikuje on liczne podtrzymujące życie systemy planetarne, które – jak zauważa – „są koherentnie złożone”⁷. Sugerując istnienie inteligentnego projektu, dodaje: „Jeśli zamierzamy wyjaśnić pochodzenie świata, musimy być w stanie logicznie wytłumaczyć, w jaki sposób ta funkcjonalna koherencja w ogóle zaistniała”⁸.

Informacyjne podstawy inteligentnego projektu

Gange przedstawia swoje rozumienie informacyjnych podstaw inteligentnego projektu, zwracając uwagę na Ziemię – złożony i spójny system, który przez większą część swojej trwającej 4,5 mld historii podtrzymywał życie w wielu formach: „Istotą problemu pochodzenia Ziemi jest źródło specyfikacji informacyjnej, która organizuje struktury atomowe w system zdolny do podtrzymywania życia”⁹.

Oprócz fizycznych świadectw celowego zamysłu, Gange koncentruje się na kilku przesłankach o charakterze egzystencjalnym, mających fundamentalne znaczenie dla pytania o naturę rzeczywistości¹⁰. Należą do nich przesłanki wskazujące na skończoność czasu (w opozycji do jego nieskończoności), co ostatecznie pozbawia racji bytu filozoficzną mrzonkę o istnieniu „nieskończonych możliwości”. Odwołując się do doświadczenia wspólnego wszystkim ludziom, Gange stawia pytanie: „W jaki sposób materia nieożywiona może w ostatecznym rozrachunku ukształtować się w istoty zdolne do odczuwania przyjemności i bólu?”¹¹.

Nasza wewnętrzna tożsamość (nasze „indywidualności”) wydaje się nie do pogodzenia z czysto materialistyczną wizją Wszechświata, w której każda cząstka oddziałuje z każdą inną poprzez siły przenikające całą czasoprzestrzenną strukturę kosmosu. Gange ujmuje ten problem następująco: „W jaki sposób subiektywne doświadczenia mogą w ogóle zaistnieć w uniwersalnym układzie, w którym każda jego część »wie« o wszystkich pozostałych?”.

Życie – jako zjawisko unikatowe

Uznając życie za zjawisko unikatowe, radykalnie różniące się od nie-życia, Gange stawia pytanie o to, jaki konkretny układ cząstek elementarnych mógł doprowadzić do powstania życia. Zauważa bowiem, że w ramach naturalizmu jego geneza wydaje się zaprzeczać znanym nam właściwościom materii. Wykluczając udział inteligentnego projektanta – „[…] jesteśmy zmuszeni przyjąć, że kwasy nukleinowe, wskutek ich zwykłego zmieszania się, z czasem same z siebie zyskują świadomość własnego istnienia”¹².

Z niezwykłą przenikliwością Gange sugeruje, że teizm dopuszcza możliwość „ukierunkowania” życia z wymiaru transcendentnego „do czasoprzestrzeni naszego świata”¹³. Koncepcję tę zdają się potwierdzać nowsze odkrycia w dziedzinie biologii, co wyraźnie akcentują zakrojone na szeroką skalę badania biologa Richarda Sternberga, a co zostało opisane w niedawno wydanej książce Davida Klinghoffera Plato’s Revenge¹⁴ [Zemsta Platona]. Gange tak podsumowuje swoje stanowisko dotyczące tego, jak teizm przezwycięża epistemologiczne ograniczenia naturalizmu:

Teizm zdejmuje jednak ten kaftan bezpieczeństwa, pozwalając nam na wyjaśnienie fenomenu życia w kategoriach tego, co żywe, a wysoce zorganizowanego świata – w kategoriach inteligencji i celowego projektu¹⁵.

Wierzchołek góry lodowej

Rozwijając wspomniany wcześniej wątek doświadczenia własnej indywidualności, autor Origins and Destiny pochyla się nad fenomenami świadomości i wolnej woli, które jawnie przeczą twierdzeniom materializmu. Wskazuje on, że „świadoma zdolność do dokonywania wolnych wyborów oraz mimowolne, determinowane prawami fizyki procesy materii stanowią odrębne i różne porządki”¹⁶. Można śmiało stwierdzić, że postępy, jakich dokonano w dziedzinie fizyki i neuronauki na przestrzeni ostatnich 40 lat, w żaden sposób nie przybliżyły nas do rozwikłania zagadki, jaką stanowi przepaść między deterministycznymi prawami przyrody a realnym istnieniem wolnej świadomości.

Przywołane przeze mnie zagadnienia z książki Gange’a stanowią jedynie wierzchołek góry lodowej w kontekście jego obszernego wywodu dotyczącego fizycznych świadectw na rzecz istnienia projektanta. Z wielką przenikliwością sformułował on argumenty na rzecz teorii inteligentnego projektu, które w moim odczuciu antycypują kluczowe elementy współczesnej debaty nad tą koncepcja. W kolejnym artykule szczegółowo przedstawię jego zasadniczą argumentację, opartą na teorii informacji oraz kwantowej wersji drugiej zasady termodynamiki.

Eric Hedin

Oryginał: Origins, Destiny, and Intelligent Design, „Science & Culture Today” 2026, February 25 [dostęp: 29 VII 2026].

Przekład z języka angielskiego: Adam Bechyne

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 29.7.2026

Chcesz wiedzieć więcej na temat naukowych i filozoficznych aspektów związanych z teorią inteligentnego projektu? Zapraszamy do lektury książki Przyroda, projekt i nauka.

Książka dostępna w księgarni Fundacji En Arche.