W jednym z moich postów opublikowanych w serii artykułów poświęconych nauce o celowości1 zaproponowałem, by nauki przyrodnicze skorzystały z modelu unifikującej metafizyki, który godzi ze sobą dwie kwestie stanowiące zagadkę na polu biologii: nieredukowalnie wyspecyfikowaną złożoność oraz emergencję2. W uproszczeniu, kiedy celowość zostanie włączona do ontologii nauki, te dwie kwestie niczym dwa puzzle połączą się i będą się wzajemnie uzupełniać, tworząc fundament dla prawdziwego zrozumienia tego, czym jest życie.
Mniej więcej w tym samym czasie zdarzyło się coś bardzo interesującego. Zwolennicy naturalizmu także zaczęli włączać celowość do swego modelu wyjaśniającego. Jeśli spojrzymy na to zjawisko optymistycznie, możemy je zrozumieć jako pewnego rodzaju ustępstwo z ich strony. Niemniej można to również postrzegać jako sposób na wykorzystanie niezwykłego postępu Ruchu Inteligentnego Projektu, który od dziesięcioleci jest liderem w dziedzinie nauki o celowości. Doskonały tego przykład stanowi wydany w 2023 roku, pod redakcją Petera Corninga i współpracowników, zbiór esejów Evolution “On Purpose”: Teleonomy in Living Systems3 [Ewolucja a celowość. Teleonomia w systemach ożywionych].
Zemsta Platona
Warto również wspomnieć, że znany biolog i zrazem agnostyk (przynajmniej takie mam wrażenie), Michael Levin z Tufts University, sam jest zwolennikiem idei teleologii w przyrodzie. Levin poparł koncepcję mówiącą, że inteligencja i świadomość wywodzą się z niematerialnej „przestrzeni platońskiej” i nie można tego wytłumaczyć przy użyciu naturalistycznej terminologii. Jeśli ktoś chce dowiedzieć się więcej na ten temat, może wysłuchać odcinka podcastu Lexa Fridmana, w którym rozmawia on z dr. Levinem4.
Przekonania Levina uderzająco przypominają stanowisko naukowców opowiadających się za teorią inteligentnego projektu, takich jak Günter Bechly oraz w szczególności Richard Sternberg. Poglądy tego ostatniego zostały przedstawione w wydanej w 2025 roku książce autorstwa Davida Klinghoffera Plato’s Revenge: The New Science of the Immaterial Genome [Zemsta Platona, czyli co nam mówi nauka o niematerialnym genomie]5.
Edward Feser o teorii inteligentnego projektu
Kolejnym ważnym wydarzeniem w kontekście nauki o celowości jest dyskurs pomiędzy tym, co niektórzy tomistyczni uczeni określają terminem czystej arystotelesowskiej teleologii, a tym, co zwą zewnętrzną/mechanistyczną teleologią głoszoną rzekomo przez teoretyków projektu. Wybitny tomista Edward Feser ujął to następująco:
Arystotelesowsko-tomistyczna koncepcja teleologii bardzo się zatem różni od teleologii przedstawianej przez teorię inteligentnego projektu w „argumentach na rzecz projektu” […]. Tę ostatnią charakteryzuje tendencja do redukowania całej teleologii do teleologii zewnętrznej […]6.
Feser argumentuje, że właściwie rozumiana teleologia jest nieodłącznie wpisana w naturę substancji, które są złożone z formy i materii. Jako takie wszystkie substancje zmierzają ku swemu ostatecznemu celowi (telos) i nie potrzebują żadnej narzuconej z zewnątrz niematerialnej formy sprawczości.
Sam Feser przyznaje, że „tego typu teleologia” ostatecznie i sama w sobie nie potrzebuje Boskiej przyczyny, „ale wymaga dodatkowych metafizycznych przesłanek”7.
Zwolennicy naturalizmu tymczasem także posłużyli się tym opisem teleologii i zaproponowali materialistyczne wyjaśnienie, które podważa tomistyczne podejście Fesera. Staje się więc jasne, dlaczego kilku czołowych przedstawicieli dyspozycjonizmu twierdzi, że jeśli przyroda zwyczajnie zmierza ku funkcjom swoich własnych wewnętrznych własności – celowo lub jakkolwiek inaczej, bez jakiegokolwiek zaangażowania niematerialnego czynnika sprawczego – to wówczas naturalizm sam w sobie obejmuje wszystkie te koncepcje bez potrzeby istnienia Boskiej przyczyny.
Najwybitniejszy być może dwudziestowieczny tomista, Étienne Gilson, w doniosłym dziele zatytułowanym Od Arystotelesa do Darwina i z powrotem8 przedstawił silne argumenty na rzecz ostatecznej przyczyny. Odmówił jednak wyciągnięcia na tej podstawie wniosku, że ostateczna przyczyna jest sama w sobie dowodem na istnienie Boskiej interwencji.
Nawet w moim ostatnim tekście9, w którym poparłem pogląd, że właściwe i mające empiryczne podstawy zrozumienie żywych systemów wymaga uznania celowości i konieczności – sama ich akceptacja nie wyklucza roszczeń naturalistów, którzy, jak wykazałem powyżej, chcą zawłaszczyć celowość dla własnego materialistycznego modelu.
Powrót do metafizyki
W ten oto sposób wróciliśmy do metafizyki, która z definicji dąży do uzasadnień wyłącznie na drodze logiki, bez odwoływania się do empirii. Oczywiście z wyjątkiem sytuacji, w których korzystamy z pojęć logiki, takich jak celowość i konieczność, by wyjaśnić materialną rzeczywistość. Ów model pojęciowy obejmuje nieposiadające empirycznych reprezentacji czynniki sprawcze, takie jak telos. Podtrzymuję tym samym moje twierdzenie o tym, że udało nam się zbudować pomost łączący metafizykę z nauką!
Jeśli bowiem chcemy rozwikłać inne zagadki (jak pochodzenie życia, świadomość czy „zdumiewająca skuteczność matematyki w naukach przyrodniczych”), a rozwiązania nie znajdziemy w tak zwanych „przyczynach naturalnych” – pomimo że całe stulecia trwały kompleksowe poszukiwania odpowiedzi – to pozostaje nam tylko jedno jeszcze miejsce, do którego możemy się udać.
Tym miejscem może być jedynie sfera niematerialnej sprawczości. Kiedy to zrozumiemy, będziemy mogli odrzucić wszelkie podjęte przez naturalizm próby zawłaszczenia celowości oraz tomistycznej teleologii (alias teleonomii).
Moje użycie terminu „niematerialna sprawczość” nie oznacza niczego więcej ponad odrzucenie naturalistycznej, materialistycznej ontologii. Czytelnicy znają już oczywiście przykłady niematerialnej sprawczości, ponieważ zostały one przedstawione przez naukowców i badaczy opowiadających się za teorią inteligentnego projektu.
Stephen J. Iacoboni
Oryginał: Science, Purpose, and Michael Levin: The Discussion Evolves, „Science & Culture Today” 2025, December 9 [dostęp: 24 IV 2026].
Przekład z języka angielskiego: Anna Wójcik, Jacek Uglik
Źródło zdjęcia: Pixabay
Ostatnia aktualizacja strony: 30.4.2026
Przypisy
- Science of Purpose, „Science and Culture Today” [dostęp: 18 II 2026].
- S.J. Iacoboni, Nowe ramy naukowe sprawiają, że życie staje się zrozumiałe, tłum. A. Bechyne, „W Poszukiwaniu Projektu” 2026, 24 kwietnia [dostęp: 30 IV 2026].
- Por. Evolution “On Purpose”: Teleonomy in Living Systems, eds. P.A. Corning et al., „Vienna Series in Theoretical Biology”, MIT Press, Cambridge 2023.
- Por. L. Fridman, M. Levin, Michael Levin: Hidden Reality of Alien Intelligence & Biological Life, Podcast #486, „YouTube” [dostęp: 19 II 2026].
- Por. D. Klinghoffer, Plato’s Revenge: The New Science of the Immaterial Genome, Discovery Institute, Seattle 2025.
- E. Feser, Aristotle`s Revenge: The Metaphysical Foundations of Physical and Biological Science, Editiones Scholasticae, Neunkirchen-Seelscheid 2019, s. 37. Książka ta ukazała się także w języku polskim: E. Feser, Rewanż Arystotelesa. Metafizyczne podstawy fizyki i biologii, tłum. K. Kotula, Andegavenum, Kraków 2025.
- Tamże, s. 37–38.
- Por. É. Gilson, Od Arystotelesa do Darwina i z powrotem. Szkic o pewnych stałych biofilozofii, tłum. K.J. Wroczyński, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, Lublin 2025.
- Por. S.J. Iacoboni, Nowe ramy naukowe sprawiają, że życie staje się zrozumiałe.
Literatura:
1. Evolution “On Purpose”: Teleonomy in Living Systems, eds. P.A. Corning et al., „Vienna Series in Theoretical Biology”, MIT Press, Cambridge 2023.
2. Feser E., Aristotle`s Revenge: The Metaphysical Foundations of Physical and Biological Science, Editiones Scholasticae, Neunkirchen-Seelscheid 2019.
3. Feser E., Rewanż Arystotelesa. Metafizyczne podstawy fizyki i biologii, tłum. K. Kotula, Andegavenum, Kraków 2025.
4. Fridman L., Levin M., Michael Levin: Hidden Reality of Alien Intelligence & Biological Life, Podcast #486, „YouTube” [dostęp: 19 II 2026].
5. Gilson É., Od Arystotelesa do Darwina i z powrotem. Szkic o pewnych stałych biofilozofii, tłum. K.J. Wroczyński, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, Lublin 2025.
6. Iacoboni S.J., Nowe ramy naukowe sprawiają, że życie staje się zrozumiałe, tłum. A. Bechyne, „W Poszukiwaniu Projektu” 2026, 24 kwietnia [dostęp: 30 IV 2026].
7. Klinghoffer D., Plato’s Revenge: The New Science of the Immaterial Genome, Discovery Institute, Seattle 2025.
8. Science of Purpose, „Science and Culture Today” [dostęp: 18 II 2026].