Współczesne wydanie dzieła St. George`a Mivarta (1827–1900) zatytułowanego prowokacyjnie On the Genesis of Species1 [O genezie gatunków] pojawiło się w samą porę. James Barham, redaktor naczelny w wydawnictwie Inkwell Press, zapowiada w przedmowie, że w niedalekiej przyszłości zostaną wznowione również dzieła innych zapomnianych klasyków poruszających podobne tematy2. Publikacja z 2025 roku jest wznowieniem drugiego wydania (nieco poprawionego, tak by uwzględnić opublikowane wcześniej treści zawarte w książce Karola Darwina O pochodzeniu człowieka3).
Mivart przez długie lata był cierniem w oku Darwina. Dołączył do profesora Harvardu Asy Graya, geologa Charlesa Lyella, Alfreda Russela Wallace’a i wielu innych, którzy twierdzili, że absurdem jest przypisywanie zwykłemu przypadkowi przemożnej roli w procesach ewolucyjnych. Mivart nie miał wątpliwości, że podobnie jak w organizmie istnieje wewnętrzna zasada warunkująca jego rozwój embriologiczny, tak samo musi być jakaś wewnętrzna zasada determinująca gatunek jako całość. Biolog ten przywoływał zaproponowaną pierwotnie przez Arystotelesa ideę immanentnej przyczyny teleologicznej stojącej w opozycji do epikurejskiej i lukrecjańskiej filozofii, która sprowadzała wszystko do losowych zderzeń atomów tworzących w sposób przypadkowy nowe kształty i formy (stąd termin „atomizm” nadany starożytnemu sposobowi myślenia, który we współczesnym świecie przyjmowany jest z tak bezkrytyczną gorliwością).
Filozoficzny sprzeciw
W rozprawie On the Genesis of Species – która stanowi filozoficzny sprzeciw wobec książki Darwina O powstawaniu gatunków – Mivart skrytykował logikę argumentacji Darwina. Autor poświęcił cały rozdział4 na wyjaśnienie, dlaczego dobór naturalny nie może odpowiadać za początkowe stadia określonych struktur. Podobnie jak Charles Lyell, czołowy paleontolog Richard Owen oraz posiadający wiedzę naukową książę Argyll, Mivart był przekonany, że tak zwany dobór naturalny nie mógłby stanowić vera causa [prawdziwej przyczyny] niczego nowego, jako że jest on bezwładnym, całkowicie biernym zjawiskiem niezdolnym do tworzenia nowości.
Sprzeciw Mivarta nie utracił swej wartości (choć często jest skrzętnie ignorowany). To samo dotyczy zwrócenia przezeń uwagi na brak świadectw kopalnych stanowiących poparcie dla darwinowskiej idei gradualizmu w kontekście rozwoju form zwierzęcych na przestrzeni eonów. Wyprzedzając współczesny pogląd saltacjonizmu (nagłe i nieoczekiwane nowe zmiany w rozwoju fizjologicznym zwierząt), kojarzony z nieżyjącym już Stephenem Gouldem, Mivart był przekonany, że ten sposób powstawania zmian (pomimo łączącej się z nim problematyczność) był bardziej prawdopodobną drogą rozwoju zwierząt i ludzi niż propozycja Darwina.
Niewybaczalne
Skupiony wokół Darwina najbliższy krąg jego zwolenników nie zdołał nigdy wybaczyć Mivartowi tego, że był on praktykującym rzymskim katolikiem. Wiele zapewne jest prawdy w twierdzeniu autora On the Genesis of Species, że został on odrzucony przez popleczników Darwina z powodu, który określał terminem odium antitheologicum (uprzedzenia wobec teistów). Mivart nie był jednakże tchórzem, niejednokrotnie wyrażał sprzeciw wobec „niespójności i niejednoznaczności” występujących w teorii Darwina5. Sugeruje się nawet, że Darwin ostatecznie wycofał się z ewolucjonistycznych sporów, do których wywołania sam się przyczynił, i jako posunięty już w latach człowiek odszedł w cień, by badać całkowicie „bezpieczne” zagadnienie pąkli6.
Czytelnicy zainteresowani biografią Mivarta mogą sięgnąć do pracy Jacoba Grubera A Conscience in Conflict: The Life of St. George Jackson Mivart7 [Sumienie w konflikcie. Życie St. George’a Jacksona Mivarta] lub też do książki Davida Hulla Darwin and His Critics: The Reception of Darwin’s Theory of Evolution by Scientific Community8 [Darwin i jego krytycy. Odbiór teorii ewolucji Darwina przez społeczność naukową]. Znacząca praca Hulla zawiera nie tylko obszerne fragmenty pism Mivarta9, lecz także wielu innych spośród pierwszych krytyków darwinizmu, włącznie z Fleemingiem Jenkinem10, którego Darwin obawiał się najbardziej, a także profesorem Samuelem Haughtonem11, który – gdy tylko zapoznał się z nieopublikowanym szkicem teorii rozwiniętej później w O powstawaniu gatunków – wskazywał na luki w rozumowaniu Darwina.
Mivart w szerszym kontekście
Wspomniane publikacje pozwalają zyskać znacznie lepszą perspektywę umożliwiającą sytuować Mivarta w szerszym intelektualnym kontekście epoki wiktoriańskiej. Mivart nie był w żadnym wypadku outsiderem, w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX wieku liczba jego zwolenników wzrastała. Ich głosy były wyraźnie słyszalne, a powody protestu nieprzerwanie rozbrzmiewają do dziś. Co się zaś tyczy Darwina, tak wówczas jak i teraz jego zwolennicy wykorzystują coś, co starożytni Rzymianie określali terminem ipse dixit („on sam to powiedział” – wniosek: to MUSI by prawda). Pozwólmy, by Mivart miał w tej kwestii ostatnie zdanie:
Darwin przedstawił jedynie hipotezę, by następnie stale zapewniać, że jest ona niczym niepodważalny fakt, i żądać, aby – niejako w duchu teologicznym – została ona potraktowana jako dogmat wiary12.
Gorąco polecam On the Genesis of Species wszystkim, którzy cenią poparte świadectwami rozważania i pragną spojrzeć poza ideologiczne zapewnienia, które nazbyt często są substytutem prawidłowo uzasadnionego rozumowania.
Neil Thomas
Oryginał: A Neglected Dissenter from Darwinism: St. George Mivart, „Science & Culture Today” 2025, October 5 [dostęp: 18 II 2026].
Przekład z języka angielskiego: Anna Wójcik, Jacek Uglik
Źródło zdjęcia: Pixabay
Ostatnia aktualizacja strony: 18.2.2026
Przypisy
- Por. St. G.J. Mivart, On the Genesis of Species, Inkwell Press, Lexington 2025. Pierwsze wydanie: St. G.J. Mivart, On the Genesis of Species, Appleton, New York 1871.
- Autor tekstu ma na myśli nową serię „Inkwell Classics in Evolution and Design” (przyp. tłum.).
- K. Darwin, O pochodzeniu człowieka. Dzieła wybrane, t. IV, tłum. S. Panek, „Biblioteka Klasyków Biologii”, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1959 (przyp. tłum.).
- Por. St. G.J. Mivart, On the Genesis of Species, 2025, s. 35–75.
- Por. K. Jodkowski, Metodologiczne aspekty kontrowersji ewolucjonizm-kreacjonizm, „Realizm. Racjonalność. Relatywizm”, t. 35, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998, s. 146 (przyp. tłum.).
- Są to skorupiaki z gromady wąsonogów (przyp. tłum.).
- Por. J.W. Gruber, A Conscience in Conflict: The Life of St. George Jackson Mivart, Columbia University Press, New York 1960.
- Por. D.L. Hull, Darwin and His Critics: The Reception of Darwin’s Theory of Evolution by the Scientific Community, The University of Chicago Press, Chicago 1973.
- Por. tamże, s. 351–384.
- Por. tamże, s. 302–350.
- Por. tamże, s. 216–228.
- Tamże, s. 359.
Literatura:
1. Darwin K., O pochodzeniu człowieka. Dzieła wybrane, t. IV, tłum. S. Panek, „Biblioteka Klasyków Biologii”, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1959.
2. Gruber J.W., A Conscience in Conflict: The Life of St. George Jackson Mivart, Columbia University Press, New York 1960.
3. Hull D.L., Darwin and His Critics: The Reception of Darwin's Theory of Evolution by the Scientific Community, The University of Chicago Press, Chicago 1973.
4. Jodkowski K., Metodologiczne aspekty kontrowersji ewolucjonizm-kreacjonizm, „Realizm. Racjonalność. Relatywizm”, t. 35, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998.
5. Mivart St. G.J., On the Genesis of Species, Appleton, New York 1871.
6. Mivart St. G.J., On the Genesis of Species, Inkwell Press, Lexington 2025.