Jakie jest najlepsze wyjaśnienie różnic genetycznych między człowiekiem a szympansem?Czas czytania: 8 min

W ciągu ostatnich kilku dni nagłośniliśmy przełomową informację na temat niedawno opublikowanych w czasopiśmie „Nature” badań¹, które wykazały, że różnice między genomami człowieka i szympansa mieszczą się w zakresie od 14,0 do 14,9%². Po wyjaśnieniu technicznych szczegółów tych obliczeń oraz wskazaniu, że różnic genetycznych nie można po prostu odrzucić jako odzwierciedlających wyłącznie wysoce podatny na mutacje śmieciowy DNA, jesteśmy gotowi zadać kluczowe pytanie: co to oznacza dla teorii ewolucji, teorii wspólnego pochodzenia i teorii inteligentnego projektu?³ Niestety, na tym etapie może być zbyt wcześnie na szukanie ostatecznych odpowiedzi – chociaż, jak się przekonamy, jasne jest, że świadectwa empiryczne nie wzmacniają hipotezy wspólnoty pochodzenia bardziej niż hipotezy wspólnego projektu. Jest również jasne, że te świadectwa obalają dawną ikonę ewolucji, według której różnica genetyczna między człowiekiem a szympansem wynosi jedynie 1%.

Zacznijmy więc od omówienia konsekwencji wskazanych odkryć dla teorii ewolucji.

Gotowi na analizę czasu oczekiwania

Teraz, gdy mamy znacznie lepsze rozeznanie co do skali różnic genetycznych między człowiekiem a szympansem, możliwe staje się przeprowadzenie analizy, czy zapis kopalny oferuje wystarczająco dużo czasu, aby te różnice mogły powstać wskutek losowych mutacji i innych niekierowanych mechanizmów ewolucyjnych. W tym kontekście często mówi się o „analizie czasu oczekiwania” (waiting times analysis)⁴.

Niestety, analiza ta będzie skomplikowana ze względu na fakt, że wiele z tych różnic wykracza poza zwykłe mutacje punktowe, które można badać stosunkowo łatwo przy użyciu zegara molekularnego⁵. Z perspektywy ewolucyjnej wiele z dużych „rozbieżności wynikających z luk” między ludźmi a szympansami stanowią insercje, delecje, duplikacje, inwersje oraz inne mutacje wielkoskalowe. Aby przeprowadzić analizę czasu oczekiwania, należałoby obliczyć, jak często takie mutacje zachodzą oraz jakie jest prawdopodobieństwo, że mogły zajść drogą niekierowanych mechanizmów ewolucyjnych w czasie określonym przez zapis kopalny (zwykle szacowanym na około 4–8 milionów lat od naszego ostatniego – domniemanego – wspólnego przodka z szympansem).

Ta analiza może być wymagająca, ale teraz, gdy dysponujemy niezbędnymi surowymi danymi sekwencji genomu, możemy przynajmniej zacząć myśleć o tym, jak taką analizę przeprowadzić.

A co ze wspólnym pochodzeniem?

Kolejne pytanie, którym należałoby się zająć, dotyczy konsekwencji dla hipotezy wspólnego pochodzenia ludzi i małp człekokształtnych. Jak wyjaśniłem w moim pierwszym artykule, wielu ewolucjonistów podawało rzekome 99-procentowe podobieństwo genetyczne (czy też jednoprocentową różnicę) między ludźmi a szympansami jako świadectwo przemawiające na rzecz koncepcji wspólnego przodka⁶. Ciekawe, czy, teraz gdy ta ikona ewolucji została rozbita w pył przez dane empiryczne, apologeci ewolucjonizmu będą nadal próbowali używać tego argumentu.

A co, gdyby się okazało, że naprawdę różnimy się genetycznie od szympansów tylko o 1%? Czy to stanowiłoby argument na rzecz hipotezy wspólnego pochodzenia? Odpowiedź brzmi: nie.

Nikt nie kwestionuje faktu, że ludzie i szympansy mają bardzo podobne do siebie ogromne fragmenty genomu – zwłaszcza określone regiony kodujące białka. Te fragmenty różnią się zaledwie o 1%. Ale nie stanowi to jeszcze dobrego argumentu na rzecz koncepcji wspólnego pochodzenia. Niezależnie od stopnia podobieństwa, może ono odzwierciedlać oparty na tym samym wzorcu wspólny projekt, jak i wspólne pochodzenie. Jak napisałem kilka lat temu:

Argument za wspólnym pochodzeniem człowieka i szympansa zostaje znacząco osłabiony, gdy uświadomimy sobie, że istnieją inne potencjalne wyjaśnienia funkcjonalnych podobieństw – w szczególności oparty na wspólnym wzorcu projekt.

Inteligentni projektanci często ponownie wykorzystują części i komponenty, które pełnią te same funkcje w różnych projektach. To dobra zasada inżynieryjna! Codzienne przykłady tego zjawiska obejmują koła stosowane zarówno w samochodach, jak i samolotach, klawiatury dotykowe używane zarówno w telefonach, jak i tabletach.

Należy podkreślić, że argument o wspólnym projekcie nie ma na celu udowodnienia, że gatunki zostały specjalnie stworzone lub zaprojektowane oddzielnie. Jest on raczej kontrargumentem wobec ewolucjonistycznego twierdzenia, że podobieństwo genetyczne musi koniecznie wskazywać na wspólne pochodzenie. Podobieństwo genetyczne nie musi oznaczać wspólnego pochodzenia, ponieważ inteligentni projektanci mogą – i faktycznie to robią – niezależnie używać wspólnych części w różnych projektach, aby realizować wspólne cele funkcjonalne. Wysokie podobieństwo genetyczne może więc odzwierciedlać oparty na wspólnym wzorcu projekt, a nie wspólne pochodzenie⁷.

Tak więc, jak wyjaśniłem dalej, sam procentowy poziom podobieństwa genetycznego między człowiekiem a szympansem w rzeczywistości nie rozstrzyga kwestii tego, czy oba gatunki są ewolucyjnie spokrewnione:

Niezależnie od tego, jaki okaże się dokładny procent podobieństwa genetycznego między człowiekiem a szympansem (jakkolwiek by go mierzyć), przyjmijmy, że będzie on stosunkowo wysoki – prawdopodobnie 84% lub więcej. Czy to oznacza konieczność przyjęcia hipotezy wspólnego pochodzenia? Czy oparty na stopniu podobieństwa argument na rzecz hipotezy wspólnego pochodzenia jest obiektywnym i spójnym argumentem, który można sfalsyfikować? Na przykład jeśli różnica genetyczna wynosząca 1% wskazuje na wspólne pochodzenie, to gdy okaże się ona błędna, czy różnica genetyczna 4% oznacza, że koncepcja wspólnego pochodzenia jest fałszywa? A co z różnicą 7%, 10% czy 25%? W którym momencie porównanie przestaje wspierać hipotezę o wspólnym pochodzeniu? Dlaczego w ogóle procent podobieństwa genetycznego miałby mieć znaczenie? Nie jest jasne, czy istnieje tu jakiekolwiek obiektywne kryterium falsyfikacji, czy jakikolwiek możliwy do zidentyfikowania powód, dla którego określony procent podobieństwa genetycznego miałby być uznany za wskaźnik wspólnego pochodzenia⁸.

Doszedłem więc do wniosku, że „»procentowa identyczność genomów« [tj. procent podobieństwa genomowego między ludźmi a szympansami] nie dostarcza ścisłego argumentu na rzecz koncepcji wspólnego pochodzenia i nie odpowiada na wiele bardzo interesujących pytań dotyczących kwestii pochodzenia”⁹.

Przynajmniej trzymajmy się faktów

Jak zauważyłem, nie zmienia to jednak faktu, że ewolucjoniści przez lata wielokrotnie twierdzili, iż podobieństwo genetyczne bezsprzecznie wskazuje na wspólne pochodzenie. We wcześniejszym artykule cytowałem Billa Nye, który oznajmił, że „dzielimy z szympansami około 98,8% sekwencji genów. Jest to przekonujące świadectwo na to, że szympansy i ludzie mają wspólnego przodka”¹⁰. Zauważyłem również, że na stronie internetowej Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie podawana jest ta sama liczba, wedle której DNA człowieka i szympansa jest w 98,8% genetycznie podobne, informując opinię publiczną, że „świadectwa uzyskane dzięki badaniom DNA […] potwierdzają […], że współcześni ludzie i szympansy pochodzą od wspólnego przodka […]”¹¹.

Od czasu ukazania się omawianej publikacji w „Nature” nie można już rzetelnie formułować tego typu twierdzeń, nie uwzględniając faktu, że około 12,5–14% sekwencji genomu człowieka i genomu szympansa jest tak odmienne, że ich porównanie bywa trudne, a niekiedy fragmenty obecne w jednym genomie w ogóle nie występują w genomie drugiego gatunku. Możecie je nazwać wynikiem działania „wysoce podatnych na mutacje” fragmentów genomu lub jakkolwiek inaczej, ale nie można ich dłużej ignorować. Jeśli w tej sytuacji twierdzicie, że genomy człowieka i szympansa różnią się tylko o 1%, nie wspominając jednocześnie o ogromnych fragmentach (od 12,5 do 14%), które są całkowicie odmienne, to po prostu nie mówicie prawdy.

Casey Luskin

Oryginał: What’s the Best Explanation for Human-Chimp Genetic Differences?, „Science & Culture Today” 2025, May 23 [dostęp: 21 I 2026].

Przekład z języka angielskiego: Adam Bechyne

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 21.1.2026

Literatura: