Szokujące odkrycie: nowe badania podważają twierdzenie, że różnica między DNA człowieka a DNA szympansa wynosi tylko 1%Czas czytania: 9 min

Wmawia się nam, że genomy człowieka i szympansa są do siebie tak podobne, iż na poziomie DNA różnica między nimi wynosi „zaledwie 1%” oraz że pozwala nam to twierdzić nie tylko, że ludzie i szympansy mają wspólnego przodka, lecz także iż ludzie nie są wcale tacy wyjątkowi. Kwestia wyjątkowości człowieka stanowiła zaś częsty temat przewodni w dziennikarstwie naukowym oraz w debatach publicznych. W końcu jesteśmy tylko nieznacznie zmodyfikowanymi szympansami! Ten „fakt” był powtarzany tak często, że zmarły niedawno biolog Jonathan Wells nazwał go ikoną ewolucji¹.

Tymczasem nowe dane empiryczne (przedstawione w 2025 roku na łamach „Nature” w artykule, którego autorami są DongAhn Yoo i współpracownicy) podważają to twierdzenie². Badania ujawniają, że ludzki DNA różni się od DNA szympansa znacznie bardziej, niż dotychczas przypuszczano.

Wyniki prac zespołu Yoo powinny stać się wielką sensacją w świecie nauki, a jednak prowadzący badania nie wydają się szczególnie zainteresowani nagłaśnianiem swojego odkrycia. Więcej o tym później.

Na przestrzeni lat wielokrotnie zwracałem uwagę, że twierdzenie o jednoprocentowej różnicy genetycznej między ludźmi a szympansami jest prawdopodobnie błędne³. Niezależnie od tego, jak bardzo na poziomie genetycznym ludzie mogą być podobni do szympansów, każdy, kto był w zoo, wie doskonale, że szympansy i ludzie znacznie się od siebie różnią. W końcu to my piszemy prace naukowe o szympansach, a nie odwrotnie. Zdrowy rozsądek podpowiada, że coś jest nie w porządku nie tylko z doniesieniami o jednoprocentowej różnicy, ale także ze sposobami ich interpretacji. Nowe dane pokazują, że wcześniejsze wyliczenia są błędne. A możemy powiedzieć nawet, że są fałszywe.

Jak pokażę w kolejnym artykule, zespół badaczy opublikował stworzone „od zera”, a nie przy użyciu ludzkiego genomu jako matrycy, „kompletne” sekwencje genomów małp człekokształtnych. W rezultacie po raz pierwszy możemy podjąć próbę znacznie dokładniejszej oceny rzeczywistego stopnia różnic między genomem człowieka a genomem szympansa.

Wyniki są przełomowe:

• Co najmniej 12,5%, a być może nawet 13,3% genomów szympansa i człowieka stanowi „rozbieżność wynikającą z luk” (gap difference) między tymi genomami. Oznacza to, że w jednym genomie istnieje „luka” w porównaniu z drugim, często w miejscach, gdzie sekwencje są tak odmienne, że nie da się ich nawet wzajemnie dopasować⁴.
• Istnieją również znaczące odcinki obu genomów, które dają się dopasować, lecz wykazują różniące się zaledwie o 1,5% „warianty pojedynczego nukleotydu” (SNV). Możemy dodać tę różnicę do „rozbieżności wynikającej z luk” i wskazać na całkowitą różnicę między genomem człowieka a genomem szympansa na poziomie od 14 do 14,9%. Oznacza to, że rzeczywista różnica między DNA człowieka a DNA szympansa jest 14 razy większa niż często przytaczana wartość 1%⁵.

To prawda, że duże fragmenty ludzkiego genomu różnią się od genomu szympansa o zaledwie 1,5% – wrócimy jeszcze do tego w kolejnym tekście. Nowe dane ujawniają, jak niewiele ten pojedynczy fakt mówi nam o pełnym obrazie sytuacji. Wiemy teraz, że znaczne fragmenty obu genomów (w rzeczywistości od 12,5 do 13,3% ludzkiego genomu) są tak odmienne, że można uznać, iż są one niemożliwe do dopasowania i/lub nie występują bezpośrednio w jednym bądź drugim genomie.

Ukrywanie najważniejszych informacji

Zastanawiające jest to, że nigdzie we wspomnianej pracy badawczej to sensacyjne odkrycie nie jest jasno przedstawione. Nigdzie też nie stwierdza się wprost, że DNA człowieka i DNA szympansa różnią się w około 14%. Nawet w artykule opublikowanym w „Nature” – którego redakcja świetnie radzi sobie z przekładaniem informacji podawanych językiem specjalistycznym na język zrozumiały dla przeciętnego naukowca – nie wspomniano o tym przełomowym odkryciu⁶. Trzeba głęboko zanurzyć się w sekcji Danych uzupełniających, aby znaleźć tę informację, a i tam jest ona przedstawiona w sposób niejasny.

Dane te niosą ogromne konsekwencje dla długo cytowanych wyliczeń, według których genetycznie różnimy się od szympansów tylko w 1%. W końcu ta kwestia jest kluczowa nie tylko dla biologii ewolucyjnej, ale także w dyskusji o pochodzeniu człowieka oraz jego wyjątkowej pozycji w świecie przyrody. Niemniej można odnieść wrażenie, że autorzy publikacji chcą ukryć te liczby, utrudniają ich znalezienie czytelnikowi (niezależnie od tego, czy jest on naukowcem, czy laikiem).

Czy rzeczywiście trudno byłoby w artykule zamieszczonym w „Nature” lub – jeszcze lepiej – w artykule wyjaśniającym napisać wprost, że według najnowszych danych genomy człowieka i szympansa różnią się raczej o 14–15%, a nie o 1%?

A jednak z jakiegoś bardzo dziwnego powodu tego nie zrobiono. W dziennikarstwie nazywa się to „zakopywaniem leadu” (ang. burying the lede) – czyli ukrywaniem najważniejszej informacji pod masą mniej istotnych treści. Czasem dzieje się tak w wyniku niekompetencji. Niekiedy jednak bywa to celowe.

Przypomnijmy sobie ikony ewolucji

Jak pokazał Jonathan Wells, ikony ewolucji to nieprawdziwe argumenty na rzecz teorii ewolucji, a mimo to nieustannie się je powtarza. Skąd wiemy, że ten 1% jest taką właśnie ikoną? Popularyzator nauki Bill Nye (twórca programu „Bill Nye The Science Guy”) w książce z 2014 roku Undeniable [Niepodważalne] dostarczył znakomitego przykładu:

Im więcej wiemy na temat DNA, tym bardziej zdajemy sobie sprawę, że dzielimy z szympansami około 98,8% sekwencji genów. Jest to przekonujące świadectwo na to, że szympansy i ludzie mają wspólnego przodka⁷.

Na stronie internetowej Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie czytamy podobnie:

DNA jest zatem szczególnie ważny w badaniu ewolucji. Stopień zróżnicowania DNA jest miarą różnicy między jednym gatunkiem a drugim – a tym samym mówi nam, jak bardzo są ze sobą one spokrewnione.

Podczas gdy różnice genetyczne między poszczególnymi ludźmi są dziś znikome – średnio około 0,1% – badania porównawcze z genomem szympansa wskazują na róż-nicę wynoszącą około 1,2%⁸.

Analogiczne stwierdzenia można znaleźć w samym Narodowym Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie – instytucji, którą każdego roku odwiedzają blisko cztery miliony ludzi⁹. Zrobiłem to zdjęcie podczas mojej wizyty w muzeum w 2023 roku:

Podpis pod eksponatem głosi: „Świadectwa uzyskane dzięki badaniom DNA […] potwierdzają […], że współcześni ludzie i szympansy pochodzą od wspólnego przodka […]”.

David Klinghoffer przedstawił staranny przegląd źródeł, gdzie cytowano powyższe wyliczenia¹⁰:

• „Z szympansem dzielimy ponad 98% naszego DNA i niemal wszystkie nasze geny. Jest on naszym najbliższym żyjącym krewnym”¹¹.
• „[O]koło 99% naszego DNA jest identyczne z DNA szympansów”¹².
• „Większość badań wskazuje, że gdy porównuje się regiony genomu szympansów i genomu ludzi, uzyskujemy około 98,5% identycznych sekwencji”¹³.
• „Jest zaskakujące, że DNA ludzi i DNA szympansów jest podobne w 98%”¹⁴.
• „Podobieństwo DNA ludzi i szympansów wynosi około 99%, co czyni szympansy naszymi najbliższymi żyjącymi krewnymi”¹⁵.
• „Genetyczne podobieństwo szympansów i ludzi wynosi 96%”¹⁶.

Wyliczenia mówiące o „jednoprocentowej różnicy genetycznej między człowiekiem a szympansem” były szeroko promowane i powszechnie się je uznaje. Bez wątpienia jest to jednak ikona ewolucji. Doktor Wells zauważył również, że ikony ewolucji są niczym zombie – nie umierają łatwo¹⁷. Nieustannie są przytaczane, mimo że dawno temu zostały obalone.

Jeśli to wszystko jest prawdą, trudno się spodziewać, by popularne wyliczenia „1%” prędko ustąpiły z dyskursu publicznego. Nowy artykuł opublikowany w „Nature” jedynie utrudnia dotarcie do danych, które tu przytoczyłem, dlatego przypuszczam, że nadal będziemy spotykać „liczby-zombie”, niezależnie od tego, co pokazują najnowsze wyniki badań. Wszystko to wyjaśnię bardziej szczegółowo w kolejnym artykule. Dziś jednak już wiemy, że nieaktualne wyliczenia mówiące o „jednoprocentowej różnicy” są – najnowszą ikoną ewolucji. Ikona ta już upadła i niech spoczywa w pokoju.

Casey Luskin

Oryginał: Bombshell: New Research Overturns Claim that Humans and Chimps Differ by Only 1 Percent of DNA, „Science & Culture Today” 2025, May 20 [dostęp: 9 I 2026].

Przekład z języka angielskiego: Adam Bechyne

Źródło zdjęcia: Pixabay

Ostatnia aktualizacja strony: 9.1.2026

Literatura: